|
Bibla dhe
Kurani ne aspektin
Shkencor dhe
Moral
Xhodi Hysa
Ėshtė akuzuar shpesh Islami dhe Kurani se ėshtė njė
libėr i cili ėshtė njė gafė shkencore dhe kjo ndodh
pikėrisht nga kristianėt tė cilėt refuzojnė ta pranojnė atė
si libėr tė Zotit, edhe pse historia tregon mjaft mirė se
Kurani dhe Shkenca kanė ecur paralelisht ose mė mirė tė
themi se Kurani ka qenė gjithnjė njė hap mė para se
Shkenca. Gjithsesi apologjetėt kristianė pohojnė se Kurani
ka gabime shkencore dhe se ato qė ne i quajmė mrekulli kanė
qenė tė njohura pėr Muhamedin a.s. edhe pse kėta harrojnė
gjithnjė qė Muhamedi a.s ka qenė njė analfabet qė nuk ka
ditur as tė lexoj dhe as tė shkruaj, por metodat e tyre pėr
tė infiltruar pavėrtetėsi nuk ndodhen vetėm nė librat e tyre
pseudo tė shenjtė por edhe nė ato libra qė quhen kritikė.
Shumė apologjetė si Xhosh Mc Dauell e tė tjerė pohojnė se
Kurani na ėshtė shkruar thuajse njė shekull pas vdekjes sė
Muhamedit dhe disa tė tjerė pohojnė se Kurani ėshtė shkruar
nė kohėn e tij por ėshtė rishkruar mė pas nga Shokėt e tij
dhe dora e fundit qė i ėshtė dhėnė ka qenė nga Jusuf
Haxhxhaxhi.
Ajo qė na intereson tanimė ėshtė se Kurani I Madhėrueshėm
sipas tyre ėshtė anti shkencor sepse ka mjaft ajete qė
flasin kundėr shkencės le ti shohim kėto.
Syri menjėherė i
drejtohet sures 18:86
Derisa arriti
vendperėndimin e diellit, e gjeti tek po perėndonte nė njė
burim tė turbullt dhe gjeti njė popull atje. Ne i thamė: O
Dhulkarnejn! Ose dėnoji ose tregohu i mirė ndaj tyre
Pėrkthimi i Shakirit:
Derisa arriti nė
vendin ku dielli perėndoi, e gjeti atė tė fundosej nė njė
det tė zi dhe gjeti njė popull pranė tij. Ne i thamė: O
Dhulkarnejn! Ose jepu dėnim ose sillju dobi.
Ne vėmė re se pika e pėrbashkėt nė pėrkthimet e kėtij ajeti,
ėshtė se Dhulkarnejni pa diellin tek po perėndonte nė
horizont qė ngjante sikur po fundosej nė njė sasi tė madhe
uji (deti) qė ka njė pamje tė turbullt.
Qė ky ajet nuk u mor asnjėherė nė kuptimin e tij tė
fjalėpėrfjalshėm, nuk ishte aspak gjė e huaj pėr tė
kuptuarit e komentatorėve tė hershėm.
Nė komentin e famshėm tė njohur si Al-Game Le Ahkam-el-Kuran,
imam Kurtubiu (vdiq nė 71 h. /1273 e.r.) shkruan nė lidhje
me kėtė ajet:
Me tė nuk
nėnkuptohet arritja e vendit ku dielli lind apo perėndon,
apo qė ai e arriti ta prekė atė si trup qiellor, sepse
dielli udhėton nėpėr qiell pa i prekur tokėn dhe se ėshė aq
i madh sa asnjė burim ujor tokėsor nuk mund ta pėrfshijė.
Por, me tė nunkuptohet se ai arriti cakun e tokės sė
populluar nė lindje dhe perėndim, kėsisoji e gjeti atė-
sipas tė parit tė tij- tek perėndonte nė njė burim me ujė tė
zi, ashtu siē na ndodh dhe neve kur e vėshtrojmė nga plani i
njė toke tė rrafshet, ku tė jepet pėrfytyrimi sikur dielli
po fundos brenda asaj toke. Kjo ėshtė dhe arsyeja pse ai
tha: Deri kur arriti vendlindjen e diellit, e gjeti atė se
po lind mbi njė popull, qė nuk i kemi dhėnė ndonj mbulojė
prej tij (diellit). 18:90 Me kėtė nuk nėnkuptohet se ai
(dielli) i prekte apo ngjitej pas tyre, por qė ata janė tė
parėt tek tė cilėt ai lind. Ndoshta ky burim ėshtė pjesė e
detit dhe dielli perėndon pas, me ose nė tė, kėshtuqė
propozimi zė vendin e njė mbiemri dhe Zoti e di mė sė miri
Imam Fahrudin Raziu shkroi nė komentin e tij pėr tė njėjtin
ajet: Kur Dhulkarnejni arriti pikėn mė tė largėt
perėndimore dhe ku nuk kishte mė tokė tė populluar, pa sikur
dielli po perėndonte nė njė ujė tė zi, gjė qė nuk ndodh nė
reailtet. E njėjta ndodh edhe kur detari sheh sikur dielli
po perėndon nė det, por nė realitet ai perėndon mbrapa
detit. (At-Tafsir-ul-Kabeer nga Er-Razi, vėll. 21, faq. 166)
Pėr tė njėjtin ajet, shkroi dhe Imam ibn Kethiri nė komentin
e tij:
Derisa arriti
perėndimin e diellit nėnkupton se ai ndoqi njė rrugė tė
caktuar derisa arriti tokėn mė tė largėt qė mund tė merrte
nga perėndimi. Pėrsa i pėrket arritjes sė perėndimit tė
diellit nė qiell, ėshė diēka e pamundur. Lidhur me historitė
dhe tregimet qė kanė transmetuar njerėz tė ndryshėm se ai
udhėtoi nėpėr tokė pėr njė kohė derisa arriti diellin qė po
perėndon pas tij, janė tė pavėrteta, shumica e tė cilave
janė mite tė Ithtarėve tė Librit apo shpikje gėnjeshtarėsh.
Ai e gjeti atė tė perėndojė nė njė burim me ujė tė zi
nėnkupton se ai pa diellin sipas shikimit tė tij, tė
perėndojė nė njė oqean, gjė tė cilėn e sheh ēdokush kur ulet
nė njė breg deti, ku dielli ngjan sikur fundoset brenda tij.
(Tefsiri i Kuranit Fisnik nga ibn Kethiri, vėll. 5, faq.
120)
Sė fundmi duam tė pėrforcojmė nė kėtė studim tonin fjalėt e
mėsipėrme se pjesa e ajetit tė sipėrpėrmendur i pėrket
vėrtetė njė natyre poetike dhe se Kurani asnjėherė nuk ka
nėnkuptuar me tė ndonjė pohim shkencor, ku pėr kėtė
mjafton tė shohim pamjen e njė perėndimi diellor nė
horizont.
Pra ėshtė e qartė tashmė se ajeti qė pėrmendėm mė lart,
konsiderohet joshkencor ashtu siē konsiderohen joshkencore
fraza theksvėnėse mjaft tė pėrdorura si Japonia, toka e
lindjes sė diellit, apo Sebah, toka poshtė erės.
Pra, qėkėndejmi, kush ėshtė nė tė vertetė intelektualisht i
pandershėm dhe njė ēik i marrė? Kėshilla jonė drejtuar
kėtyre rishtarėve ėshtė qė parase tė provojnė tė gjejnė
mospėrputhje nė Kuran, tė konsiderojnė mospėrputhjen e
mėposhtme tė Biblės pėr tė nxjerė nė dritė se cili libėr ka
njė cen madhor:
lepurin, sepse ripėrtypet, por nuk ėshtė dythundrak; pėr ju
ėshtė i papastėr.
(Levitiku 11:6)
Tė gjithė e dimė se lepuri (apo ēdo gjė qė i pėrket klasės
sė lepujve), nuk pėrtypet. A mund tė bėhet fjalė kėtu pėr
ndonjė shprehje poetike tė Biblės? Meqė ra fjala mė poshtė
do flasim mė hapur pėr kėto gabime shkencore biblike.
Po ashtu nė suren 15:19
E ne tokėn e kemi shtruar dhe
kemi bėrė qė nė tė tė mbijnė bimė tė caktaura tė tė gjitha
llojeve Kjo
shprehje nuk shpreh rrumbullakėsinė e tokės por ama shpreh
mjaft qartė se si Zoti e shtoi tokėn, me fjalėn Shtoj
duhet kuptuar jo ideja e shtresės si njė tabaka(ideja qė
Toka ishte si njė tabaka ishte e Papave dhe kėshillit tė
Nikeas gjitashtu edhe e Agusitnit e baballarėve tė kishės,
qė bazohej sipas tyre edhe nė Bibėl) por duhet kuptuar qė ne
e shtruam atė duke e detyruar tė bindet dhe tė urdhėrohet
nga ne,ose e shtruam me bimė dhe me male, pra ne e veshėm nė
njė farė mėnyre atė tokėn. Pra nuk ka pėr qėllim tė na
tregojė formėn e tokės por ka pėrqėllim tė na tregoj se si
toka u shtrua nga Zoti me kėto mrekulli. Po e njėjta gjė
vlen edhe pėr Suren 50;7
Po ashtu pohet se toka dhe qiejt janė tė ndarė nga Zoti dhe
se mė parė kanė qenė tė bashkuar kjo pėr kristianėt nuk
ėshtė e vėrtetė, ndėrkohė qė shkenca ka treguar se universi
ka qenė njė i vetėm dhe mė pas ka ndodhur njė shpėrthim qė
ėhtė ndarė dhe janė formuar yjet e planetet.
Nė suren 23:14 shkruhet
Mė pas, atė pikė
uji e bėmė gjak, e mė pas atė gjak tė ngurtė e bėmė copė
mishi, e atė copė mishi e shndėrruam nė eshtra, edhe
eshtrave ua veshėm mishin, pastaj atė e bėmė njė krijesė
tjetėr(me shpirtė). I lartė ėshtė All-llahu, mė i miri
Krijues!
Nė kėtė pjesė Allahu na jep nė mėnyrė tė pėrkryer mjaft
mrekulli, ne e dimė mjaft mirė se gjaku ėshtė i pėrbėrė nga
aminoacide nga oksigjeni qė transportohet nga ai, ai
pėrbėhet edhe nga yndyrnat dhe pėr mė tepėr pėrbėhet edhe
nga njė sasi uji, qė ėshtė i domosdoshėm pėr trupin tonė,
pra shikoni se si nė Kuranin e para 1450 vjetėsh shfaqet
mrekullia qė nė gjak ndodhet edhe uji,
atė pikė uji e bėmė gjak
jep idenė se gjaku pėrbehet nga uji, dhe se brėnda gjakut ka
sasi uji, por kjo do tė thotė se uji krijoi nė njė farė
mėnyre gjakun, i cili u mvesh nga copa e mishit dhe kjo copė
mishi mveshi eshtrat, e kėshtu me rradhė krijimi i Zotit
merr formėn e tij tė pėrsosur. Pra kėtu nuk kemi asgjė
jashtė shkencore edhe fėmijėt nė barkun e nėnės kanė qenė
njė pikė sperme e mė pas u formua gjaku etj pra a mos ka
diēka kundėr shkencės? Unė nuk shoh ndonjė gjė.
Shpesh akuzohet se Surja 67:5
dhe 37:6-8 ka mjaft parregullsi pėrsa i pėrket se Kurani
tregon se Djajt goditen nga yjet, unė nuk e di nėse shkenca
ka arritur tė zbuloj ndonjė trup djalli, sikurse nuk jam i
sigurtė se sa proshkencorė ju di juve shkenca qė me njė kryq
largoni djallin nga shpirti i njerėzve. Kėto janė
fshehtėsira tė cilat shkenca dhe optika njerėzore nuk i sheh
dot, ato besohen.
Njė ndėr gjėrat e tjera qė kristianėt akuzojnė Mulsimanėt
ėshtė edhe ēėshtja e trashėgimisė sė pasurisė tek gruaja,
madje pjesa mė e madhe e tyre duke e keqinterpretuar, si
gjithnjė fundja,nxjerrin konkluzione tė pakuptueshme.
Nė fenė islame nuk ka absolutisht asnjė ndryshim mes grave
dhe burrave pėrsa i pėrket lidhjes sė tyre me Zotin, sepse
tė dyja palėve u premtohet i njėjti shpėrblim pėr sjellje tė
mirė dhe i njėjti dėnim pėr sjellje tė keqe. Nė Kuran
thuhet:
Dhe tė drejtat e
burrave ndaj grave janė njėsoj si tė grave ndaj burrave.
Kurani duke iu drejtuar besimtarėve, shpesh pėrdor shprehjen
burra dhe gra besimtare pėr tė theksuar barazinė mes
burrave dhe grave nė lidhje me meritat, virtytet, tė drejtat
dhe detyrat pėrkatėse. Nė Kuran thuhet:
Nuk ka dyshim se pėr
myslimanėt dhe myslimanet, besimtarėt e besimtaret,
adhuruesit e adhurueset, tė sinqertit e tė sinqertat,
durimtarėt e durimtaret, tė pėrvuajturit e tė pėrvuajturat,
sadakadhėnėsit e sadakadhėnėset, agjėruesit e agjėrueset,
ruajtėsit e nderit e ruajtėset e nderit, shumė pėrmendėsit e
Allahut e shumė pėrmendėset e Allahut, Allahu ka pėrgatitur
falje (mėkatesh) dhe shpėrblim tė madh.
(33:35)
Kurani thotė se gratė kanė shpirt nė tė njejtėn mėnyrė si
burrat dhe do tė hyjnė nė parajsė nėse bėjnė vepra tė mira:
Hyni nė xhenet, ju
dhe gratė tuaja tė gėzuar! (43:70). Kush bėn vepėr tė mirė,
qoftė mashkull ose femėr, e duke qenė besimtar Ne do ti
japim atij njė jetė tė mirė (nė kėtė botė), e (nė botėn
tjetėr) do tu japim shpėrblimin mė tė mirė pėr veprat e
tyre. (16:97)
Nė Islam gruaja ėshtė njė personalitet krejtėsisht i
pavarur. Ajo mund tė bėjė kontrata ose tė lėrė trashėgimi nė
emėr tė saj. Ajo ka tė drejtė tė trashėgojė nė pozicionin e
saj si nėnė, grua, motėr dhe si bijė. Ajo ka liri tė plotė
nė zgjedhjen e burrit tė saj. Shoqėria pagane e Arabisė
paraislamike kishte njė paragjykim tė paarsyeshėm kundėr
vajzave tė tyre tė vogla tė cilat i varrosnin tė gjalla. I
dėrguari i Zotit, paqja qoftė me tė, e kundėrshtonte
plotėsisht kėtė praktikė. Ai u tregoi atyre se mbrojtja e
vajzave tė tyre do tė ishtė si mburojė pėr ta kundėr zjarrit
tė xhenemit:
Tregohet nga gruaja
e Profetit (a.s) Aishja se njė grua kishte hyrė nė shtėpinė
e saj me dy vajzat e saj. Ajo i kishte kėrkuar lėmoshė, por
Aishja nuk kishte gjetur gjė tjetėr perveē se njė hurme dhe
ia kishte dhėnė. Gruaja e kishte ndarė atė mes dy vajzave
dhe nuk kishte ngrėnė pėr vete. Pastaj ishte ngritur dhe
ishte larguar. Kur Profeti (a.s.) erdhi nė shtėpi Aishja i
tregoi ēfarė kishte ndodhur dhe ai i tha se kur kėsaj gruaje
do ti kėrkohet llogari ditėn e gjykimit pėr dy vajzat e
saj, ato do tė jenė si mburojė pėr tė nga zjarri i xhenemit.
Pra veshtruam nė njė farė mėnyre se ēfarė ėshtė nė islam
gruaja ēfarė vendi zė ajo dhe sa e rėndėsishme ėshtė ajo. Le
tė shikojmė pak si i trajton Bibla dhe Kurani kėtė ēėshtje
Imazhi i Evės si tunduese nė Bibėl ka pėrfunduar me njė
impakt tejet negativ pėr gruan nė tė gjithė traditėn
judeo-krishtere. Tė gjitha gratė besohet se kanė trashėguar
nga nėna e tyre, Eva biblike, tė dyja, fajėsinė dhe
gėnjeshtrėn. Pėr pasojė, ato tė gjitha janė tė pabesueshme,
moralisht tė ulėta dhe tė dobėta. Menstruacionet, barra dhe
lindja konsiderohen si dėnimi i duhur pėr fajin e pėrjetshėm
tė seksit tė mallkuar femėror. Me qėllim qė tė vlerėsojmė se
sa negativ ka qenė pėrplasja e Evės biblike nė tė gjitha
pasardhėset e saj femėrore na duhet tė shikojmė nė shkrimet
e disa prej Hebrejve dhe tė Krishterėve tė rėndėsishėm tė tė
gjithė kohėrave. Por Eva biblike ka luajtur njė rol mė tė
madh nė Krishterim se sa nė Judaizėm. Mėkati i saj ka
drejtuar tė gjithė besimin e krishterė sepse koncepti i
krishterė pėr shkakun e misionit tė Jezu Krishtit nė Tokė
trungėzohet te mosbindja e Evės ndaj Zotit. Ajo mėkatoi dhe
pastaj e tėrhoqi Adamin ta ndiqte atė. Pėr pasojė, Zoti i
pėrzuri qė tė dy ata nga Parajsa pėr nė Tokė, e cila u
mallkua pėr shkakun e tyre. Ata ua trashėguan mėkatin e
tyre, i cili nuk u fal nga ana e Zotit tė gjithė pasardhėsve
tė tyre dhe pėr kėtė tė gjithė njerėzit lindin mėkatarė. Me
qėllim qė tė pastrojė qeniet njerėzore nga mėkati i tyre
origjinal, Zotit iu desh tė sakrifikonte nė kryq Jezusin qė
konsiderohet tė jetė Biri i Zotit. Prandaj, Eva ėshtė
pėrgjegjėse pėr mėkatin e saj, e burrit tė saj, mėkatin
origjinal tė tė gjithė njerėzimit dhe vdekjen e Birit tė
Zotit. Me fjalė tė tjera, njė grua duke vepruar vetė
shkaktoi rėnien e njerėzisė (Rozmari R. Ruter, Krishterimi
nė Arvind Sharma, Women in World Religions, Albany: State
University of New York Press 1987, fq. 209). Ēmund tė themi
pėr bijat e saj? Ato janė mėkatare si ajo dhe duhen tė
trajtohen si tė tilla. Ndiqeni tonin e ashpėr tė Shėn Palit
nė Dhjatėn e Re:
Nė kohėn e mėsimit
gruaja le tė dėgjojė nė heshtje dhe me nėnshtrim tė plotė.
Nuk lejoj qė gruaja tė mėsojė nė Kishė as tė sundojė burrin,
por tė rrijė nė qetėsi. Sepse i pari u krijua Adami,
atėhere Eva. Dhe nuk qe gėnjyer Adami, por, gruaja e
gėnjyer, e theu urdhrin.
(1 Timoti 2: 11-14)
Shėn Tertuliani
ėshtė mė i ashpėr se sa Shėn Pali kur ai iu drejtohet
motrave tė tij shumė tė dashura nė fe dhe thotė (pėr tė
gjitha thėniet e shenjtorėve tė shquar shih Karen Armstrong,
Gruaja sipas Ungjillit, Londėr, Elm Tree Books 1986, fq.
52-62. Shih gjithashtu Nensi Van Vuren, Shkatėrrimi i grave
praktikuar nga Kisha, gjahtarė shtrigash dhe seksiste tė
tjera; Filadelfia: Westminister Press, fq. 28-30):
A e dini qė secila
prej jush ėshtė njė Evė? Gjykimi i Zotit pėr kėtė gjininė
tuaj vazhdon edhe nė kohėn e sotme: domosdoshmėrisht qė edhe
faji gjithashtu. Ju jeni porta e Djallit: Ju jeni ēvulosėset
e pemės sė ndaluar. Ju jeni dezertueset e para tė ligjit
hyjnor. Ju jeni ato qė e bindėt atė, tė cilin djalli nuk
ishte aq i zoti sa ta sulmonte. Ju e shkatėrruat kaq lehtė
pamjen e Zotit, burrin. Pėr llogari tė dezertimit tuaj deri
edhe Birit tė Zotit iu desh tė vdesė.
Shėn Agustini
ishte i sigurtė pėr
trashėgiminė e paraardhėsve tė tij, ai i shkruante njė miku:
Kush do tė ishte
ndryshimi nė njė grua apo nė njė nėnė, ėshtė e njėjta Evė
tunduese, sė cilės ne duhet ti ruhemi nė ēdo grua... Unė
nuk e di ēfarė e bėn gruan tė pėrdorshme nėse do tė
pėrjashtonim funksionin e tė bėrit fėmijė.
Shekuj mė vonė, Shėn
Toma i Akuinit
vazhdonte ta konsideronte gruan tė papėrkryer:
Siē i takon natyrės
individuale, gruaja ėshtė e papėrkryer dhe e keqnisur, pėr
forcėn aktive tė mashkullit fara e tij pėrpiqet tė
riprodhohet me njė kėnaqėsi; ndėrsa prodhimi i gruas vjen
prej njė difekti tė forcės aktive apo tė njė pamundėsie
materiali, apo qoftė edhe prej ndikimesh tė jashtme.
Dhe nė fund, reformatori i mirėnjohur
Martin Luter
nuk shihte ndonjė pėrfitim nga gruaja por tė sjelli nė botė
sa mė tepėr qė tė jetė e mundur fėmijė pa marrė parasysh
asnjė efekt:
Nėse ato lodhen apo
edhe sikur tė vdesin kjo nuk ka rėndėsi. Lerini ato tė
vdesin gjatė lindjes, pėr kėtė ato janė.
Nėse ne do ta kthenim vėmendjen nė atė ēka Kurani pėr tė
thėnė rreth gruas, ne shumė shpejt do tė konstatojmė se
konceptimi islam pėr gruan ėshtė kryekėput i ndryshėm nga ai
i judeo-krishterė. Le tė flasi vetė Kurani:
Nuk ka dyshim se
pėr muslimanėt e muslimanet, besimtarėt e besimtaret,
adhuresit e adhurueset, tė sinqertit e tė sinqertat,
durimtarėt e durimtaret, tė pėrvuajturit e tė pėrvuajturat,
sadakadhėnėsit e sadakadhėnėset, agjėruesit e agjėrueset,
ruajtėsit e nderit e ruajtėset e nderit, shumėpėrmendėsit e
Allahut e shumėpėrmendėset e Allahut, Allahu ka pėrgatitur
falje (mėkatesh) dhe shpėrblim tė madh. (Ahzabė, 35)
Besimtarėt dhe besimtaret janė tė dashur pėr njėri-tjetrin,
urdhėrojnė pėr tė mirė, e ndalojnė nga e keqja, e falin
namazin dhe japin zekatin, respektojnė Allahun dhe tė
Dėrguarin e Tij. Tė tillėt do ti mėshirojė Allahu. Allahu
ėshtė ngadhnjyes, i urtė. (Teube, 71)
Zoti i tyre iu pėrgjegj lutjes sė tyre (e tha): Unė nuk ia
humb mundin asnjėrit prej jush, mashkull qoftė apo femėr.
(Ali Imran, 195)
Kush bėn ndonjė vepėr tė keqe, ndėshkohet vetėm pėr aq sa
ėshtė ajo, e kush bėn ndonjė vepėr tė mirė, qoftė mashkull a
femėr, por duke qenė besimtar, tė tillėt hyjnė nė xhennet
dhe aty shpėrblehen pa masė. (Gafir, 40)
Kush bėn vepėr tė mirė, qoftė mashkull ose femėr, e duke
qenė besimtar, Ne do ti japim atij njė jetė tė mirė (nė
kėtė botė), e (nė botėn tjetėr) do tu japim shpėrblimin mė
tė mirė pėr veprat e tyre. (Nahl, 97)
Ndryshimi midis konceptimit biblik dhe kuranor pėr gruan nuk
kufizohet vetėm me femrėn e sapolindur por shtyhet edhe mė
tej se kaq. Le ti krahasojmė qėndrimet e tyre kundrejt njė
femre qė pėrpiqet tė mėsojė fenė e saj. Zemra e Judaizmit
ėshtė Torahu, ligji. Sidoqoftė, sipas Talmudit gratė janė
tė ēliruara prej studimit tė Torahut. Disa rabinė judenj tė
patundur shpallin Fjalėt e Torahut mė mirė tė shkatėrrohen
nga zjarri se sa ti jepen gruas, dhe Kush i mėson vajzės
sė tij Torahun ėshtė sikur ai i ka mėsuar asaj gjėra tė
neveritshme. (Denisa L. Karmodi, Judaizmi nė Arvind
Sharma, vep. cit. fq. 197)
Qėndrimi i Shėn
Palit nė Dhjatėn e
Re nuk ėshtė mė i kthjellėt:
Sikurse edhe nė tė
gjitha kishat e shenjtėrve, gratė le tė heshtojnė nė
Mbledhje: nuk ėshtė e lejueshme tė flasin; por, sikurse edhe
Ligji thotė, le tė dėgjojnė. Po dėshiruan tė mėsojnė ndonjė
send, le ti pyesin burrat e vet nė shtėpi sepse nuk i ka
hije gruas tė flasė nė Mbledhje. (1
Korintianėve 14: 34-35)
Tashti pėr tė qenė tė ndershėm, ne duhet tė pyesim: a ėshtė
pozicioni kuranor mė i ndryshėm? Njė histori e shkurtėr e
rrėfyer nė Kuran na e pėrmbledh pozicionin e saj nė mėnyrė
koncize. Haulah ishte njė grua muslimane, sė cilės i shoqi
Ausi i shpalli kėtė qėndrim nė njė ēast zemėrimi: Ti je pėr
mua si shpina e nėnės sime. Kjo pėr paganėt arabė ishte njė
gjendje divorci, e cila e ēlironte burrin nga ēdo
pėrgjegjėsi bashkėshortore por qė nuk e linte gruan tė lirė
qė tė largohej prej shtėpisė sė burrit apo tė martohej me
njė tjetėr burrė. Duke dėgjuar kėto fjalė prej burrit tė
saj, Haulah ishte nė njė gjendje tė mjerueshme. Ajo shkoi
drejt e te Profeti i Islamit tia parashtronte rastin e saj.
Profeti ishte i mendimit qė duhet tė bėnte durim pėrderisa
nuk dukej tė kishte rrugėdalje. Haulah vazhdonte tė
debatonte me Profetin nė pėrpjekjen pėr tė shpėtuar martesėn
e saj tė pezulluar. Shkurtimisht, ndėrhyn Kurani dhe kėrkesa
e Haulas pranohet. Vendimi hyjnor e anulloi kėtė zakon tė
padrejtė. Njė sure e tėrė (Sure 58) e Kuranit, titulli i sė
cilės ėshtė Muxhadele ose pas kėtij incidenti u quajt
Gruaja qė debaton:
Vėrtet, Allahu
dėgjoi fjalėt e asaj, e cila bisedoi me ty lidhur me burrin
e vet qė u ankua tek Allahu; prandaj Allahu e dėgjon bisedėn
tuaj, Allahu dėgjon ēdo bisedė dhe sheh ēdo punė.
(Muxhadele, 1)
Njė tjetėr ēėshtje nė tė cilėn Kurani dhe Bibla nuk pajtohen
ėshtė ēėshtja e tė dhėnit dėshmi e gruas. Ėshtė e vėrtetė qė
Kurani i ka mėsuar besimtarėt tė bien nė marrėveshje duke
marrė dy dėshmitarė meshkuj ose njė mashkull dhe dy femra (Bekare,
282). Sidoqoftė, ėshtė gjithashtu e vėrtetė qė Kurani nė
situata tė tjera e pranon dėshminė e gruas si tė barabartė
me atė tė njė burri. Nė fakt dėshmia e gruas madje mund tė
vleftėsojė atė tė burrit. Nėse njė burrė e akuzon gruan e
tij si tė pamoralshme, atij i kėrkohet nga Kurani tė betohet
solemnisht 5 herė si fakt i fajėsisė sė gruas. Nėse gruaja e
tij e mohon dhe betohet ngjashėm 5 herė, ajo nuk
konsiderohet fajtore dhe nė secilin rast martesa zgjidhet
(Nurė, 6-11). Ndėrsa bibla thotė:
Nėse njė burrė e akuzon gruan e tij pėr imoralitet, dėshmia
e saj nuk do tė merret parasysh fare, kjo sipas Biblės.
Gruaja e akuzuar ka pėr tu bėrė subjekt i njė gjyqi tė
rregullt. Nė kėtė gjyq, gruas i duhet tė ballafaqohet me njė
ritual kompleks e poshtėrues, i cili supozohet se provon
fajėsinė ose pafajėsinė e saj (Numrat, 5: 11-31). Nėse ajo
do tė gjehet fajtore pas kėtij gjyqi, ajo do tė dėnohet me
vdekje. Nėse nuk do tė gjehet fajtore, burri i saj do tė
jetė i pafajshėm pėr ēdo keqbėrje.
Pėrveē kėsaj, nėse njė burrė merr njė grua pėr bashkėshorte
dhe pastaj e akuzon atė qė nuk ka qenė e virgjėr, dėshmia e
vetė asaj nuk llogaritet. Tė afėrmit e saj duhet tė sjellin
fakte pėr virgjėrinė e saj pėrpara mė tė vjetėrve tė
qytetit. Nėse tė afėrmit nuk munden qė ta provojnė
pafajėsinė e vajzės sė tyre, ajo do tė qėllohet me gurė pėr
vdekje te dera e babait tė saj. Nėse tė afėrmit janė tė aftė
tė provojnė pafajėsinė e saj, bashkėshorti do tė dėnohet
vetėm me 100 sikla argjendi dhe nuk mund ta divorcojė gruan
e tij pėr aq sa do tė jetojė:
Kur ndokush
martohet dhe bashkėjeton me gruan por pastaj e urren, i
shpifet pėr punė tė liga e ia merr nderin duke thėnė: Unė e
mora kėtė pėr grua por kur iu afrova nuk e gjeta tė
virgjėr, atėhere i ati dhe e ėma e vajzės le ti marrin e
le ti ēojnė me vete shenjat e virgjėrisė sė vajzės te
pleqtė e qytetit, te dera. I ati le tė thotė: Kėtij burri
ia dhashė bijėn time pėr grua. Ky, pasi e urren, ia qiti
zėrin e keq saqė thotė: Nuk e gjeta vajzėn tėnde tė
virgjėr; e pra, ja shenjat e virgjėrisė sė vajzės sime.
Atėhere le ta shtrijnė petkun para pleqve tė qytetit.
Atėhere pleqtė e qytetit le ta marrin burrin e saj dhe le ta
rrahin e pėr mė tepėr le ta dėnojnė me njėqind sikla tė
argjendta, tė cilat do tia japin babės sė vajzės sepse u
pėrhap njė zė tejet i keq pėr njė virgjėreshė tė Izraelit
dhe i duhet ta marrė pėr grua dhe nuk do tė mund ta lėshojė
pėr jetė. Por nėse ėshtė e vėrtetė ēthotė ai, nėse vajza
vėrtet nuk u gjet e virgjėr, le ta qesin te dera e babės sė
saj dhe burrat e atij qyteti le ta vrasin me gurė dhe le tė
vdesė, sepse bėri poshtėrsi nė Izrael: fėlligėshtoi nė
shtėpinė e tet. Kėshtu do ta ērrėnjosėsh tė keqen prej
mesit tėnd (Ligji i pėrtėrirė, 22: 13-21).
Pasi vėrejtėm pak a shumė se si trajtohet femra nė Kuran
dhe nė Bibėl le tė shikojmė pak tė drejtėn e pronės tė gruas
nė bibėl dhe nė Kuran.
Sureja En Nisa:11 pėr kristianėt ėshtė njė preēedencė pėr tė
treguar se sa i padrjetė ėshtė Kurani kundrejt femrės dhe
grave nė trashėgimi, duke qenė qė mė sipėr treguam se si
testamenti i Vjetėr por edhe ai i Ri i cili na zėvėndėsoka
atė tė Vjetėrin na tregoi fare qartė pozicionin e gruas nė
njė shoqėri me tė vėrtetė hyjnore, pamė se sa shumė ishte
ndikuese dukuria e Evės nė Bibėl dhe nė konceptin Kristian,
po ashtu vėrejtėm se si teologė dhe dijetrė tė famshėm
diskriminonin femrėn duke e quajtur thjesht si njė
riprodhuese, duke mos drejtuar kundrejt saj asnjė fjalė
dashuria dhe duke e quajtur dashurinė thjesht mashkullore.
Kjo gjė vihet re mjaft tepėr edhe nė Kanunet qė janė shkruar
nė kohė tė vjetra nė Shqipėri ku gruaja trajtohet me tė
vėrtetė si njė riprodhuese dhe se nė ndryshim nga Bibla asaj
i takon vetėm pak ose mė mirė aspak. Pra koncepti biblik dhe
i saktė i gruas sipas Biblės nuk ėshtė sikurse na paraqesin
disa apologjetė qė pėr efekt injorance tė masės e gėnjejnė
atė duke treguar se ata janė mė afėr tė realitietit se sa
mulsimanėt dhe Islami. Por le tė kthehemi pak te Sureja En
Nisa dhe pikėrisht tek Ajeti 11
Juve ju takon
gjysma e asaj (pasurie) qė e lėnė gratė e tuaja, nėse ato
nuk kanė fėmijė, por nėse ato kanė fėmijė juve ju takon njė
e katėrta nga ajo qė lėnė ato, pasi tė kryhet testamenti i
tyre dhe pasi tė lahet borxhi. Atyre (grave) ju takon njė e
katėrta nga ajo qė lini ju, nėse nuk keni fėmijė, por nėse
keni fėmijė, atyre ju takon njė e teta nga ajo qė leni pas
kryrjes sė testamentit qė keni pėrcaktuar ose borxhit. Nė
qoftė se (i vdekuri) ėshtė mashkull ose femėr, e trashėgohet
nga ndonjė i largėt (pse ska as prindėr as fėmijė) po ka
njė vėlla ose njė motėr (nga nėna), atėherė secilit prej
tyre u takon njė e gjashta, e nė qoftėse se janė mė shumė
(se njė vėlla ose se njė motėr) ata janė pjesmarrės tė
barabartė nė tė tretėn (e tėrė pasurisė), pas testamentit tė
porositur ose borxhit, e duke mos dėmtuar (trashėguesit). Ky
pėrcaktim ėshtė porositur prej All-llahut. All-llahu ėshtė i
gjithėdijshėm, jo i ngutshėm.
(Sure En Nisa: 11)
Shikojmė qė nė fillim qė Kurani e paraqet femrėn si njė
trashėguese dhe si jnė person e cila ka tė drejtė tė ketė
njė pasuri madje edhe njė biznes, gjė qė nuk ndodh nė Bibėl.
Gjithashtu ne mund tė shikojmė majft mirė se si Kurani
tregon se si shpėrndahet pasuria pėr gruan qė vdes, pra kjo
do tė hotė se gruaja ėshtė e pavarur nė pasurinė e saj dhe
nuk ka ndonjė varėsi nė pasurinė e saj prej burrit kjo gjė
shikohet edhe nė fjalėt qė thuhen
Juve ju takon gjysma e asaj
(pasurie) qė e lėnė gratė e tuaja, nėse ato nuk kanė fėmijė,
por nėse ato kanė fėmijė juve ju takon njė e katėrta nga ajo
qė lėnė ato pra
kjo do tė thotė se burri nuk ėshtė njė zotėrues i pasurisė
sė gruas sė tij/ por pyetja shtrohet se pėrse gruas i takon
mė pak se sa burri dhe se pse ajo trashqėgon githnjė e mė
pak. Kjo ndodh pėr arsye sepse nė Kuranin famėlartė ėshtė e
sqaruar se gruaja ėshtė nėn mburojėn e mashkullit pėrsai
pėrket pasurisė dhe sigruimit tė jetės, edhe nėse gruaja
mund tė ketė pasuronte mė tė mėdha prapė mashkulli ėshtė ai
i cili duhet tė kujdeset pėr gruan e tij, por jo vetėm pėr
tė por edhe pėr motrėn e tij nėse mbetet pa baba, edhe pėr
atė qėi takon tė kujdeset prandaj edhe ndarja bėhet e tillė.
Le tė shikojmė se sipas Sheriatit, ligjit Islam:
a) pėr njė femėr tė pamartuar, sigurimi i jetesės duhet tė
sigurohet nga babai i saj. Nė mungesė tė babait, meshkujt e
afėrm, duke pėrfshirė vėllezėrit, gjyshin dhe xhajat, janė
pėrgjegjės pėr furnizimin e mbajtjes sė saj.
b) Furnizimi pėr mbajtjen e njė gruaje tė martuar ėshtė
pėrgjegjėsi e plotė vetėm e burrit tė saj (sure Nisa: 5),
burrit i kėrkohet tė paguaj mehrin pėr gruan e tij sipas
martesės (Nisa:4). Ky mehėr zotėrohet i gjithi nga vetė
gruaja dhe burri nuk ka asnjė tė drejtė tia marri atė, edhe
nėse divorcohen (Nisa:20-21)
c) Gruaja nuk ka asnjė obligim financiar, ēfarėdo qė ajo
fiton apo trashėgon ėshtė vetėm pasurinė e saj personale.
Ajo ėshtė e lirė ta shpenzoje pasurinė e saj nė mėnyrėn qė
ajo dėshiron dhe burri nuk ka tė drejtė ti marri as edhe njė
qindarkė tė vetme, vetėm nėse ajo e dėshiron kėtė.
d) Sipas divorcit, burrit i kėrkohet tė paguaj pėr atė
mutah-in (Sure Bekare: 241) dhe furnizim gjatė iddah-it
(Sure Talak: 6). Pėrgjegjėsia e furnizimit tė fėmijėve pas
divorcit ėshtė mbi shpatullat e burrit (Sure Bekare : 233)
Duke shqyrtuar pikat e pėrmendura me sipėr, ēdokush mund ta
shikojė se sa e rėndė ėshtė pėrgjegjėsia financiare e
pėrcaktuar ndaj burrit, nė lidhje me mbajtjen apo furnizimin
e gruas, ndėrkohė qė gruaja ka shumė pak apo pėr tė mos
thėnė fare obligime financiare. Nė qoftė se mohohet e drejta
e gruas pėr tė trashėguar, do tė ishte padrejtėsi ndaj saj,
pasi ajo ka lidhje me tė ndjerin. E drejta akoma i jepet
grave, si mbrojtje pėr to, nė rast tė ndonjė grindjeje, e
cila mund tė rezultoj nė pasiguri dhe shtypje ndaj vetė
grave. Megjithatė, do tė ishte e padrejtė ndaj burrit, i
cili ka pėrgjegjėsi mė tė madhe financiare se gruaja, nėse
ndarja e pasurisė do tė ndahej barazisht midis burrit dhe
gruas. Kjo ėshtė urtėsia qė fshihet pas kėtij urdhri, nė tė
cilin shumė kritikė harrojnė ta marrin nė konsideratė.
Islami e konturon kėtė ēėshtje nė mėnyrėn mė perfekte, duke
krijuar njė balancė midis tė drejtave tė gėzuara nga burrat
po ashtu edhe tė drejtave tė gėzuara nga gratė. Eshtė e
qartė se askush si rrjedhim nuk ndihet mė keq, si rezultat i
kėtij ligji.
Por le tė shikojmė pak a shumė se si trajtohet gruaja nė
trashėgimi sipas biblės dhe sipas ligjeve fetare tė
Kristianėve.
Qėndrimin biblik e ka pėrshkruar nė mėnyrė tė thukėt
Rabini Epshtajn:
Tradita e
pathyeshme dhe e vazhdueshme qysh nė ditėt biblike nuk i jep
tė drejtėn anėtarit femėr tė njerėzve tė shtėpisė, gruas dhe
vajzės, tė trashėgojė ēifligun e familjes. Nė njė skemė mė
primitive tė zėvendėsimit, anėtaret femra tė familjes u
konsideronin si pjesė e ēifligut dhe si tė zhveshura nga
personaliteti ligjor i trashėgimisė si skllevėrit. Ndėrsa
nga dekretet moisike vajzat pranoheshin tė trashėgonin nė
rastin kur nuk mbetej asnjė subjekt mashkull, gruaja nuk
njihej si trashėguese edhe nė kushte tė tilla
(Epshtajn, vep. cit. fq. 175).
Pėr shkak tė faktit qė Dhjata e Vjetėr nuk ia njeh tė
drejtat e trashėgimisė atyre, vejushat janė ndėrmjet pjesės
mė tė prekshme tė popullsisė hebraike. Meshkujt e afėrt qė
trashėgojnė gjithēka nga ēifligu i njė gruaje qė i ka vdekur
burri, janė ata qė kujdesen pėr vejushat nga ky ēiflig.
Sidoqoftė, vejushat nuk kanė asnjė mėnyrė pėr ta siguruar
furnizimin dhe jetonin nėn mėshirėn e tė tjerėve. Prandaj
vejushat ishin ndėr klasat mė tė ulėta nė Izraelin antik dhe
vejanėria konsiderohej si simboli i njė degradimi tė madh
(Isaia 54: 4). Por vėshtirėsitė e njė vejushe nė traditėn
biblike zgjeroheshin deri pėrtej, nė pėrjashtimin e saj nga
prona e bashkėshortit tė saj. Sipas Zanafillės 38, njė
vejushė pa fėmijė duhej tė martohej me vėllain e burrit tė
saj, edhe nėse ai tashmė ishte i martuar, kėshtu qė ai mund
tė prodhonte pasardhės pėr vėllain e tij tė vdekur, duke
siguruar kėshtu qė emri i vėllait tė tij nuk do tė shuhej.
Juda i tha Onanit: Merre gruan e vėllait tėnd dhe bėje
shoqė pėr ti ngritur trashėgimtar vėllait tėnd (Zanafilla
38: 8).
Vejushes nuk i merret leje pėr kėtė martesė. Vejusha
trajtohet si pjesė e pronės sė bashkėshortit tė vdekur,
funksioni kryesor i sė cilės ėshtė tė sigurojė vazhdimėsinė
e burrit tė saj. Ky ligj biblik vazhdon tė praktikohet edhe
nė Izraelin e sotėm (Hazėllton, vep. cit. fq. 45-46). Njė
vejushė pa fėmijė nė Izrael i trashėgohet vėllait tė burrit
tė saj. Nė qoftė se vėllai ėshtė shumė i ri pėr tu martuar,
asaj i duhet tė presi qė ai tė mbushi moshėn. Po qe se
vėllai i burrit tė vdekur nuk pranon tė martohet me atė, ajo
lihet e lirė dhe atėhere mund tė martohet me kėdo nga burrat
qė e zgjedh ajo. Nuk ėshtė ndonjė fenomen i pazakontė nė
Izrael qė vejushat bėhen subjekte kėrcėnimesh nga kunetėrit
me qėllim qė tė fitojnė lirinė e tyre.
Pra shikojmė pak a shumė mirė se ēfarėtė drejtash kanė gratė
nė njė shoqėri tė vėrtetė e pėrsėris tė vėrtetė kristiane e
Biblike tė drejtat pėr trashėgimi janė zero, madje gratė
edhe trashėgohen jo vetėm nėpėrmjet vėllait(ligj ky qė
zbatohej mė kohėn e injorancės paraislamike nga Kurejshit
dhe arabėt), por gruaja ose mė mirė gratė trashėgohen edhe
si pre lufte jo si robėresha por si gra tė drejtėpėrdrejta(2
Samueli 12/7-8).
Shihet qartė se ēfarė diferencash kan midis Kuranit dhe
Biblės pėr sa I pėrket asaj qė quhet gjini femėrore dhe
trashėgimisė sė saj, por ajo qė na vret mė tepėr ėshtė fakti
se sa poshtėrues ėshtė treguar Zoti nėpėrmjet kėtyre
vargjeve. Na duket sikur Zoti ėshtė njė personazh I cili
pendohet pėr krijesėn e tij, dhe pėr krijimin e tij ai duket
sikur e zhduk femrėn dhe dėshiron ta nėnshtrojė atė nėn
tuteėn patrarkale. Por a ėshtė vertetė Zoti I tillė?
Natyrisht qė jo ai I do krijesat e tij, ai ėshtė mėshirues
dhe I drejtė kundret krijesave tė tij. Po atėherė ēka
ndodhur? Pėrse Bibla na pėrshkruan njė Zot tė tillė? A ėshtė
vėrtetė Zoti shkruesi I atyre vargjeve qė e kastigojnė njė
vejushė, njė femėr tė kthehet nė njė kafshė riprodhuese e pa
tė drejta biblike? Nuk ėshtė shkrimi i vėrtetė I Zotit.
Akuzohet gjitashtu se nė bazė tė asaj qė Kurani jep dek se
femra nuk mund tė trashėgoj asgjė sepse gjithnjė shuma del
mbi 100 %. Le ta shikojmė.
Juve ju takon
gjysma e asaj (pasurie) qė e lėnė gratė e tuaja, nėse ato
nuk kanė fėmijė, por nėse ato kanė fėmijė juve ju takon njė
e katėrta nga ajo qė lėnė ato, pasi tė kryhet testamenti i
tyre dhe pasi tė lahet borxhi. Atyre (grave) ju takon njė e
katėrta nga ajo qė lini ju, nėse nuk keni fėmijė, por nėse
keni fėmijė, atyre ju takon njė e teta nga ajo qė leni pas
kryrjes sė testamentit qė keni pėrcaktuar ose borxhit. Nė
qoftė se (i vdekuri) ėshtė mashkull ose femėr, e trashėgohet
nga ndonjė i largėt (pse ska as prindėr as fėmijė) po ka
njė vėlla ose njė motėr (nga nėna), atėherė secilit prej
tyre u takon njė e gjashta, e nė qoftėse se janė mė shumė
(se njė vėlla ose se njė motėr) ata janė pjesmarrės tė
barabartė nė tė tretėn (e tėrė pasurisė), pas testamentit tė
porositur ose borxhit, e duke mos dėmtuar (trashėguesit). Ky
pėrcaktim ėshtė porositur prej All-llahut. All-llahu ėshtė i
gjithėdijshėm, jo i ngutshėm.
(Sure En Nisa: 11)
Sipas Kuranit femrės I takon njė e katėrta e asaj qė lėnė
burrat e tyre nėse ata nuk kanė fėmijė, por ama nėse ata
kanė fėmijė gruas I takon mė pak pra njė e teta, e kur
flasė pėr fėmijė janė tė dyja sekset. Nėse I vdekuri ėshtė
pa fėmijė dhe pa grua dhe pa nėnė e baba atėherė I takojnė
vėllezėrve e motrave janė gjashta e tė tretės sė tyre qė
marrin nga pasuira por nėse ėshtė njė vėlla ose motėr arta
trashėgojnė gjysmėn e asaj pra nuk ka asnjė rast pėr tu bėrė
konfuz. Po ashtu tek Sureja 4 :176 sqarohet se nėse njė
burrė vdes dhe nuk ka kurrgjė veē njė motre atėherė ajo
trashėgon vetėm gjysmėn e pasurisė. Por nėse ndodh e
kundėrta pra vdes njė vajzė qė nuk ka asgjė veē njė vėllai
atėherė vėllai I saj trashėgon gjithė psurinė e saj. Por
nėse janė dy motra qė trashėgojnė pasurinė e vėllait tė tyre
qė ska njeri veē tyre atėherė pasuria e vėllait tė tyre
atėherė atyre 2/3 e pasurisė pra nuk ka problem me shifrat..
por nėse njė burrė vdes dhe ai nuk ka as edhe njė fėmijė,
grua dhe nėna me babin nuk janė atėherė vėllezėrit dhe
motrat e tij trashėgojnė pasurinė e tij nė mėnyrė tė tillė
qėmashkullit tė ketė dyfish mė tepėr se sa femra. A ka
keqkutpime kėtu? Me sa duket jo aspak!
Siē ju premtuam nė fillim do tė fillojmė tė analizojmė
tashmė, sikurse bėmė pėr trashėgiminė dhe pėr gruan, se
ēfarė thotė apo shkruan Bibla nė fakte shkencore.
Edhe pse pjesa mė e madhe e studiuesve biblikė pohojhnė se
Kurani ėshtė me tė vėrtetė njė libėr I ēuditshėm qė jo
vetėm pėrmban urdhėresa, ligje, histori, tregime, profeci
por pėrmban nė mėnyrė tė pėrkryer edhe fakte shkencore qė
pėr kohėhn ishin mjaft tė pėrpapruara. Por ka nga disa tė
tillė qė nuk bien dakord me kėto parime dhe mundoheh tė
justifikohen se Kurani nuk I ka tė sakta parimet e tij pėr
kohėn ,hapsirėn tokėn etj. Me ato tė shkencės, ndėrkohė qė
pohojnė me gjithė forcėn e tyre se kėtop fakte qė shkenca ka
zbuluar kanė qenė nė bibėl pėrpara shumė kohėsh, madje
arrijnė deri atje sa tė pohojnė se Kurani apo mė mirė
Muhamedi a.s sipas tyre ka vjedhur citate biblike pėr tė
treguar fakte shkencore gjė qė ėshtė e pamundur se pėr kėto
gjėra nuk ka fakte aspak madje.
Gjithsesi ne do ti hedhim njė sy tė shpejtė Biblės dhe do tė
shikojm ose mė mirė do tė zbulojmė maft surpriza tė kėndshme
pėr disa dhe tė pakėndėshme pėr tė tjerė secili ėshtė i lirė
tė zgjedhė nė duhet tė besojė nė atė qė lexohet apo tė
diskutojė me parime tė kota.
Historia na mėson se si pėr njė kohė tė gjatė Europa qė sot
ėshtė tepėr e civilizuar dhe qė mbahet si djepi i shkencės
moderne, ka qenė nėn rendin okupues tė mėndjes qė quhet
inkuizicion. Nė atė kohė ēfarė do lloj mendimi qė binte me
kundėrshtim e pėrsėris
nė kundėrshtim
me ligjet fetare Biblike Kristiane quhej heretik dhe dėnohej
si I tillė nga njė gjygj I famshėm qė dėnoi me mijėra
shkencėtarė pėr arsyen e thjeshtė sepse deklaronin se toka
ėshtė e rrumbullakėt apo se sistemi ynė diellor ėshtė
heliocentrik dhe jo siē deklaronte filozofia politeiste dhe
pagane e Plotinit I cili u mbėshtet mjaft tepėr nga Agustini
nė idenė se bota ishte nė qėndėr tė sistemit tonė diellor,
dhe kėtė e vėrtetonte me tė vėrtetė nga ana e vargjeve
biblikė. Por le ti hedhim njė sy tė menjėhershėm se ēfarė ka
deklaruar kisha e Shenjtė Romane qė deklaroi citimet dhe
shkrimet e njė prej fizikantėve, astronomėve dhe
matematcienėve mė tė famshėm tė botės Galieleo Galilei pėr
sa I pėrket lėvizshmėrisė sė Tokės dhe palėvizshėmrisė sė
Diellit.
"Propozimi i parė se
Dielli ėshtė qendra dhe se ai nuk rrotullohet rreth Tokės,
ėshtė budallallėk absurd, i gabuar teologjikisht dhe
heretik, pėr arsye se kontradikton shprehimisht Shkrimet e
Shenjta...
Propozimi i dytė, se Toka nuk ėshtė qendra, por rrotullohet
rreth Diellit, ėshtė absurd, i gabuar filozofikisht dhe sė
fundi, i parė nga njė kėndvėshtrim teologjik, ai kundėrshton
besimin e vėrtetė."
( Chris Morgan and David
Langford, Facts and Fallacies, A book of definitive mistakes
and misguided predictions, Great Britain 1981, fq 21-22.)
Por natyrisht qė ēdo njė njėri prej jush do tė thotė se ata,
priftėrinjtė e kishin gabim sepse ishin injorantė
por nėse
juve me vėmendje do tė hapnit Biblėn dhe do tė shikonit aty
kėto verse Zanafillėn 7:11; Eksodi 20:4; Filipjanėve 2:10 do
tė shikoni se bibla e paraqet universin tė shtresėzuar nė
tre pjesė Qielli, Toka dhe humnera e nėndheshme e ujrave, sa
e vėrtetė ėshtė kjo shkecėrisht? Po ashtu pėr universin
thuhet se ėshtė njė kupolė gjigande nė formė sferike e nė tė
cilėn janė ngulur yje tė cilat ndriēojnė mbi tė dhe nė tė
banojnė hėna dhe Dielli po ashtu aty mund tė jetohet (Shih
Zanafilla 1:14-17; 1:6-9; 7:11; 8:2; Jobi 37:18, Psalmi
148:4)
Shėrben pėr tė ndarė ujrat imagjinare mbi dhe poshtė saj.
Zanafilla 1:6-9; 7:11; Psalmi 148:4. Gjithēka mbėshtetet mbi
"kollona tė vėrteta" e madje mbi "baza" materiale. (shih
Jobi 9:6; 38:4-6, Psalmi 75:4; 104:5. Isaia 51:13)
Tė ashtuquajturrat "male tė pėrjetshme", ose "themelet e
qiejve" (2 Samueli 22:8), mbajnė kupėn qiellore dhe pengojnė
ujrat tė dalin jashtė (Jobi 38:8-11)
Toka ėshtė njė disk nė formė pjate, i cili qėndron mbi ujra,
e madje ka edhe "themele", (Shih Psalmin 24:2, 82:5; 136:6.)
"skaje", "anė" dhe "kufij" (Shih Ligji i Pėrtėrirė 28:49
Psalmi 22:27, 46:9; 74:20: Fjalėt e urta 30:4, Isaia 11:12;
41:5,9 etj.etj.). tė gjitah kėto ndodhen pikėrisht nė tė
ashtuquajturėn shkrim I shenjtė
por ka edhe mė.
Bibla i konsideron Diellin, Hėnėn, dhe Yjet si ndriēues tė
njėjtė qiellor,dhe qė nxjerrin tė njėtėn natyrė drite,
ndėrsa diferenca e vetme mes tyre ėshtė madhėsia.
"Pastaj Perėndia
tha: "Tė ketė ndriēues nė kupėn qiellore pėr tė ndarė ditėn
nga nata; dhe tė shėrbejnė si shenja, pėr tė dalluar stinėt,
ditėt dhe vitet; dhe tė shėrbejnė si ndriēues nė kupėn
qiellore pėr tė ndriēuar tokėn". Dhe kėshtu u bė. Perėndia
krijoi pastaj dy ndriēues tė mėdhenj: ndriēuesin e madh pėr
qeverisjen e ditės dhe ndriēuesin e vogėl pėr qeverisjen e
natės; ai krijoi gjithashtu yjet. Dhe Perėndia i vendosi nė
kupėn qiellore pėr tė ndriēuar tokėn, pėr tė qeverisur ditėn
dhe natėn dhe pėr ta ndarė dritėn nga errėsira."
Zanafilla 1:14-18.
Sot ėshtė vėrtetuar se Hėna nuk ėshtė njė trup i njėjtė
qiellor me Diellin dhe yjet, dhe se vetė ajo nuk prodhon
ndriēim, por reflekton atė tė Diellit. (- shih Isaac
Asimov, Exploring the Earth and Cosmos, New York 1982,
fq.253)
Tregimi i Biblės mbi krijimin e botės bimore ėshtė
krejtėsisht i pabazė.
"Pastaj Perėndia tha: "Tė mbijė toka gjelbėrim, barėrat tė
nxjerrin farė dhe druret frutorė tė japin nė tokė njė frut
qė tė pėrmbajė farėn e tij, secili simbas llojit tė tij".
Dhe kėshtu u bė. Dhe toka prodhoi gjelbėrim, barėra qė e
bėnin farėn simbas llojit tė tyre dhe drurė qė mbanin fruta
me farėn e tyre brenda, secili simbas llojit tė vet."
Zanafilla 1:11-13.
Ajo ēka ėshtė plotėsisht e pabazė kėtu ėshtė fakti se si
mund tė shfaqej njė bimėsi e organizuar nė njė shkallė tė
lartė qė e kryente riprodhimin e vet nėpėrmjet farėrave
pėrpara ekzistencės sė Diellit, i cili nė librin e
Zanafillės shfaqet vetėm nė ditėn e katėrt?!
Njė verset nga libri i Numrave (13:23) i cili vė nė
vėshtirėsi dhe siklet ato qė mbrojnė akoma vėrtetėsinė
absolute tė Biblės, flet pėr njė vile rrushi qė ishte aq e
rėndė sa qė dy vetė "duhej ta mbanin me njė shtagė". (1-
Pėrkthimi i ECM-sė 1993, fq.157.). pra treguar se pastaj kjo
bibėl shkencore flet pėr dragonj fluturues etj. Pra sa e
vėrtetė ėshtė diēka e tillė, sa tė vėrtetė mund ta bėjė unė
kėtė libėr? Fjalėt janė tė tepėrta secili tė gjykojė vetė.
Njė krahasim tjetėr qė pėrdoret shpesh tek kristianėt midis
Muhamedit a.s dhe Jezusit ėshtė dhe ai moral. Nė tė vėrtetė
ėshtė mė mirė tė themi se ky krahasim qė ne do tė bėjmė nuk
do tė jetė nė bazė tė asaj qė nė tė vėrtetė ka qenė Isa .as
ne do tė krahahsojmė Muhamedin a.s me Jezusin biblik, me
Jezusin e pagabueshėm.
Sė pari Muhamedi a.s akuzohet se ka qenė njė njeri I cili ka
pėrdorur mjaft mirė inteligjencėn pėr tu martuar me
Hatixhen(Radij Allahu Anhu) pėr tė hyrė nė shoqėrinė
Mekkase, kjo gjė bie menjėherė poshtė dhe tregon edhe njė
herė faktin se kėta pseudo studiues nuk ia kanė idenė e
historisė por thjesht janė kopjues tė njė pseudo ose ndonjė
gėnjeshtari, Muhamedi a.s ka qenė njė prej familjes mė tė
pasur sė Mekkės, ai ishte I Biri I Abdullahut I cili ishte
nipi I Ebu Talibit I cili ky I fundit ishte I vėllai I Ebu
Lehebit qė ishte xhaxhai I Profetit a,s dhe njė ndėr
ruajtėsit e Kabes. Dhe Muhamedi nuk kishte nevojė aspak qė
tė martohej pėr tiu afruar Kabes, historia ose Sira siē ju
dėshroni ta definoni tregon se Muhamedi ka qenė qė nė vogėli
njė person I cili kurrė nuk gėnjente, kurrė nuk I ėshtė
afruar idhujve dhe madje kurrė nuk ka adhuruar ndonjė idhull
tė Mekkės. Pra nė kėtė person nuk gjendet ndonjė
njollė(ndryshe nga profetėt e tuaj Biblikė qė kryejnė
Inēest, apo qė tradhėtojnė Zotin etj.)ai ėshtė I pastėr dhe
nė Kuran shpesh pohoet
a nuk ua sollėm ne si
argumetn tė drejtin nga mesi I juaj?.
Natyrisht qė akuzat e tyre vijnė duke u shtuar por jo nė
formėn e Akuzave por nė formėn e fyerjes sė profetit dhe tė
ulemasė mulsimane, kėto pseudo kritikė dhe studiues tregojnė
se Profeti a.s sipas disa shkrimeve qė vetėm kėta kanė
arritur tė lexojnė dhe askush tjetėr paska tradhėtuar(fundja
edhe Davidi tradhėtoi) paska lakmaur gruan e birit tė
adoptuar edhe Davidi e lakmoi gruan e njė gjenerali, paska
ėndėruar njė parajsė plot me femra pėr tė mos harrojmė se
Solomoni e bėri kėtė parajsė nė tokė. Shikojmė pak se si
janė paraqitur nga Bibla kėta Profetė si njerėz vulgarė, si
njerėz tė cilėt kryejnė marrėdhėnie jashtėmartesore, kryejnė
inēest prapė janė profet, pra kjo I jep tė drejtėn edhe pse
nuk ėshtė kėshtu qė edhe njė pedofil apo njė njeri I poshtėr
I cili kryen tradhėti tė jetė njė profet. Ėshtė pak si
absurde, jo pak por ėshtė shumė e tillė. Nė fakt Kurani nuk
pėrmend asnjė nga kėto fėlliqėsira qė bibla ua pėrshkruan me
pa tė drejtė profetėve tė tyre, Kurani I paraqet ata si
njerėz me tė vėrtetė tė sinqertė tė cilėt janė tė ruajtur
nga Zoti e nuk mėkatojnė nė asgjė.
Tė shikojmė pak njė krahasim tan pėr Jezusin, nga e ka
preardhjen ai?
Njė tjetėr histori inēestore na paraqet Zanafilla 38:6-30,
Tamara, e mbetur vejushė nga Eri dhe Onani, kryen mardhėnie
tė jashtėligjshme me Judėn, vjerrin e saj, dhe nga kjo
lidhje ajo mbetet shtatzėnė.
Asnjė fjalė kundėr gjithė kėsaj, e pėr mė tepėr asnjė
ndėshkim ndaj tyre. Nė tė njėjtin kapitull mėsojmė se
Perėndia ndėshkoi me vdekje Erin dhe Onanin, tė parin sepse
ishte i keq nė sytė e Perėndisė, dhe tjetrin sepse
praktikonte atė ēka quhet sot onanizėm, por Juda dhe Tamara
jo vetėm qė nuk ndėshkohen pėr mėkatin e tyre,( Kur Juda
mori vesh se Tamara kish mbetur shtatzėnė nė mėnyrė tė
jashtėligjshme, urdhėroi tė digjej e gjallė, por kur ajo i
bėri tė qartė se babai i fėmijėve tė saj ishte ai vetė,
dėnimi nuk u zbatua mė, as pėr Tamarėn e as pėr Judėn.)
por prej dy fėmijėve ilegjitim tė tyre, Faresit dhe Zares, e
kishte prejardhjen vetė Jezusi!( Shih Mateu 1:3)
Ēfarė duhet tė nxjerrim nga kėto tregime?
Sigurisht qė kėto nuk janė shembuj edukues, por shembuj tė
shėmtuar tė njė imoraliteti inēestor, tė cilat pėrveē se
duhet tė mbahen rreptėsisht larg syve tė fėmijėve, janė
krejtėsisht tė papranueshme pėr kėdo qė t'ia lexojė nėnės,
motrės apo bashkėshortes sė tij.
Krahaso gjithashtu edhe hollėsitė seksuale tė dy motrave,
Oholahut dhe Oholibahut, tek Ezekieli kap.23,( Jo pa qėllim
kėto tre pjesė janė lėnė jashtė nga Anne de Vries nė "Libėr
i madh me tregime pėr historinė e Biblės", Hollandė 1992.)tė
cilat do tė bėnin me turp cilindo pastor tė moralshėm qė do
tė ishte i detyruara pėr ndonjė arsye t'i lexonte nė kishė.
A mund ta quajmė Kishėn tė moralshme, po biblėn? Gjykoni
vetė vėllezėr!
Mė sipėr shkraum majft qartė se bibla ėshtė njė vend ku
femra trajtohet si njė kafshė riprodhuese. Ėshtė diēka mjaft
e hidhur por ėshtė e vėrtetė, majft e tillė.
1. Sundimi i burrit mbi gruan.
"Unė (Perėndia) do
tė shumėzoj nė masė tė madhe vuajtjet e tua dhe barrėt e
tua; me vuajtje do tė lindėsh fėmijė; dėshirat e tua do tė
drejtohen ndaj burrit tėnd dhe ai do tė sundojė mbi ty."
(Zanafilla 3:17)
2. "Dekalogu (Eksodi 20:17) e vendos gruan mes pronave tė
burrit sė bashku me shėrbėtorėt dhe shėrbėtoret e tij, me
kaun dhe gomarin e tij. Burri ėshtė quajtur ba'al ose pronar
i gruas sė tij, po ashtu siē ėshtė ba'al i njė shtėpie apo
lėmi, (Eksodi 21:3,22. 2 Samuelin 11:26.etj); e pėr
rrejdhojė, njė grua e martuar ėshtė "pronė" e ba'alit tė saj
(Zanafilla 20:3; Ligji i Pėrtėrirė 22:22)" (Roland de Vaux,
Ancient Izrael, its life and institution, U.S.A. edic. i
pestė, fq.26.)
3. Babai ka tė drejtė ta shesė bijėn pėr skllave.
"Kur ndokush ta
shesė vajzėn e vet skllave, nuk do tė lirohet sikurse ėshtė
doke tė lirohen skllevėrit. Nė qoftėse nuk i pėlqen atij qė
i qe dhėnė, le t'ia lejojė tė shpėrblehet, por nuk do tė
ketė pushtet t'ia shesė njeriut prej popullit tė huaj..."(Pėrkthimi
i Simon Filipajt, Eksodi 21:7-8.)
4. Kundėr dėshirės sė tyre bijat mund tė dhurohen si
shpėrblime pėr shėrbime tė ndryshme.
"Dhe Kalebi tha:"
Atij qė do tė sulmojė Kirjath - Seferin dhe do ta shtjerė nė
dorė, unė do ti jap pėr grua vajzėn time Aksah."
(Jozeu 15:16-shih dhe Zanafillėn 29:18-3O dhe 1 Samuelin
18:20-27)
5. Po kundėr dėshirės sė tyre, vajzat mund tė rrėmbehen dhe
tė mbahen pėr gra.
"Shikoni dhe
fshihuni nė vreshtat, dhe rrini dhe shikoni; kur vajzat e
Shilohut do tė dalin pėr tė hedhur valle nė kor, ju do tė
dilni nga vreshtat, dhe secili do tė rrėmbejė gruan e tij
midis vajzave tė Shilohut..."
"Bijtė e Benjaminit vepruan kėshtu: morėn gra simbas numrit
tė tyre, midis valltareve: i rrėmbyen..."
(Gjygjtarėt 21:20-21 dhe 23)
6. Gruaja mund tė quhet ndryshe edhe lopė.
"Dėgjoni kėtė fjalė,
lopė tė Bashanit..."
(Amosi 4:1)
7. Gratė duhet t'u nėnshtrohen burrave.
"Ju gratė,
nėnshtrohuni burrave tuaj porsi Zotit, sepse burri ėshtė
kreu i gruas, sikurse edhe Krishti ėshtė kreu i kishės, dhe
ai vetė ėshtė Shpėtimtari i trupit. Ashtu si kisha i ėshtė
nėnshtruar Krishtit kėshtu gratė duhet t'u nėnshtrohen
burrave tė tyre nė ēdo gjė."
(Efesianėve 5:22-24)
8. Gratė nuk duhet tė flasin nė kishė sepse kjo ėshtė e
turpshme.
"Gratė tuaja tė
heshtin nė kishė sepse nuk u lejohet tė flasin, por duhet tė
nėnshtrohen, sikurse thotė edhe ligji. Dhe nė qoftėse duan
tė mėsojnė ndonjė gjė, le tė pyesin burrat e tyre nė
shtėpi." (1
Korintasve 14:34-35)
Neve muslimanėt akuzohemi pėr Poligami ta shikojmė kėtė
ēėshtje nga ana e Biblės
Dhjata e Vjetėr dhe shkrimet rabinike shpesh dėshmojnė
ligjėsinė e poligamisė. Mbreti Solomon thuhet tė ketė pasur
700 gra dhe 300 konkubina (1 Mbretėrit 11: 3). Gjithashtu
mbreti David thuhet tė ketė pasur shumė gra dhe konkubina (2
Samuel 5: 13). Dhjata e Vjetėr ka disa urdhėresa se si tė
shpėrndahet prona e njė burri ndėrmjet djemve tė tij prej
grave tė ndryshme (Ligji i Pėrtėrirė 22: 7). Shtrėngesa e
vetme nė poligami ėshtė ndalesa nė marrjen e motrės sė gruas
si grua rivale (Levitiku 18: 18). Talmudi kėshillon pėr njė
maksimum prej 4 grash (Suidler, vep. cit. fq. 144-148).
Judejtė evropianė vazhduan ta praktikojnė poligaminė deri nė
shekullin e 16-tė. Judejtė lindorė e praktikonin rregullisht
poligaminė deri sa ata mbrritėn nė Izrael ku u ndalua prej
ligjit civil. Megjithatė, nėn ligjet fetare, tė cilat i
zhvleftėsojnė ligjet civile nė tė tilla raste, ėshtė e
lejueshme (Hazėllton, vep. cit. fq. 44-45).
Ēfarė thotė Dhjata e Re? Sipas
At Eugjen Hillman
nė librin e tij kthjellues
Rishikimi i Poligamisė
thotė: Askund nė Dhjatėn e Re nuk gjendet ndonjė urdhėrim i
qartė qė martesa duhet tė jetė monogamike ose ndonjė
urdhėresė e qartė qė ndalon poligaminė (Eugjen Hillman,
Rishikimi i Poligamisė Martesat afrikane me shumė gra dhe
Kisha e Krishterė, New York: Orbis Books 1975, fq. 140).
Pėrveē kėsaj Jezusi nuk ka folur kundėr poligamisė, e
megjithatė ajo ėshtė praktikuar nga judenjtė e shoqėrisė sė
vet. At Hillmani nėnvizon qė kisha nė Romė e ndaloi
poligaminė me qėllim qė tė konformohet me kulturėn
greko-romake (e cila parashkruante vetėm njė grua ligjore
ndėrsa toleronte konkubinazhin dhe prostitucionin). Ai citon
Shėn Agustinin:
Sot me tė vėrtetė nė kohėt tona dhe nė mbajtjen e zakoneve
romake, jo pėr shumė kohė do tė na lejohet tė marrim njė
grua tjetėr (Eugjen Hillman, Rishikimi i Poligamisė
Martesat afrikane me shumė gra dhe Kisha e Krishterė, New
York: Orbis Books 1975, fq. 17). Kishat afrikane dhe
afrikanėt e krishterė shpesh na kujtojnė vėllezėrit e tyre
evropianė qė ndalimi i Kishės tė poligamisė ėshtė njė
traditė kulturore dhe jo njė urdhėresė autentike e
krishterė.
Kurani gjithashtu e lejon poligaminė por jo pa shtrėngesa:
Nė qoftė se
frikoheni se nuk do tė jeni tė drejtė ndaj bonjakeve,
atėhere martohuni me ato gra qė ju pėlqejnė; me dy, tri e me
katėr. E nėse i frikoheni padrejtėsisė (ndaj tyre), atėhere
vetėm me njė....
(Nisa, 3)
Kurani, nė tė kundėrt me Biblėn, e kufizon nė maksimum
numrin e grave nė katėr nėn kushtet strikte tė trajtimit
njėsoj dhe tė drejtė tė grave. Nuk kuptohet mirė qė Kurani
ėshtė duke i nxitur besimtarėt ta praktikojnė poligaminė apo
poligamia konsiderohet si njė ideal. Me fjalė tė tjera,
Kurani e ka toleruar apo lejuar poligaminė dhe jo mė
tepėr por pse? Pėrse poligamia ėshtė e lejueshme? Pėrgjigjia
ėshtė e thjeshtė: ndodhen vende dhe kohėra nė tė cilat ka
arsye detyruese shoqėrore dhe morale pėr poligaminė.
|