BIBLA DHE KUR'ANI

Bibla dhe Kur’ani ne aspektin

Shkencor dhe Moral
Xhodi Hysa



    Ėshtė akuzuar shpesh Islami dhe Kur’ani se ėshtė njė libėr i cili ėshtė njė gafė shkencore dhe kjo ndodh pikėrisht nga kristianėt tė cilėt refuzojnė ta pranojnė atė si libėr tė Zotit, edhe pse historia tregon mjaft mirė se Kur’ani dhe Shkenca kanė ecur paralelisht ose mė mirė tė themi se Kur’ani ka qenė gjithnjė njė hap mė para se Shkenca. Gjithsesi apologjetėt kristianė pohojnė se Kur’ani ka gabime shkencore dhe se ato qė ne i quajmė mrekulli kanė qenė tė njohura pėr Muhamedin a.s. edhe pse kėta harrojnė gjithnjė qė Muhamedi a.s ka qenė njė analfabet qė nuk ka ditur as tė lexoj dhe as tė shkruaj, por metodat e tyre pėr tė infiltruar pavėrtetėsi nuk ndodhen vetėm nė librat e tyre pseudo tė shenjtė por edhe nė ato libra qė quhen kritikė. Shumė apologjetė si Xhosh Mc Dauell e tė tjerė pohojnė se Kur’ani na ėshtė shkruar thuajse njė shekull pas vdekjes sė Muhamedit dhe disa tė tjerė pohojnė se Kur’ani ėshtė shkruar nė kohėn e tij por ėshtė rishkruar mė pas nga Shokėt e tij dhe dora e fundit qė i ėshtė dhėnė ka qenė nga Jusuf Haxhxhaxhi.
Ajo qė na intereson tanimė ėshtė se Kur’ani I Madhėrueshėm sipas tyre ėshtė anti shkencor sepse ka mjaft ajete qė flasin kundėr shkencės le ti shohim kėto.
Syri menjėherė i  drejtohet  sures 18:86
“Derisa arriti vendperėndimin e diellit, e gjeti tek po perėndonte nė njė burim tė turbullt dhe gjeti njė popull atje. Ne i thamė: “O Dhulkarnejn! Ose dėnoji ose tregohu i mirė ndaj tyre”
Pėrkthimi i Shakirit:
“Derisa arriti nė vendin ku dielli perėndoi, e gjeti atė tė fundosej nė njė det tė zi dhe gjeti njė popull pranė tij. Ne i thamė: “O Dhulkarnejn! Ose jepu dėnim ose sillju dobi.”
Ne vėmė re se pika e pėrbashkėt nė pėrkthimet e kėtij ajeti, ėshtė se Dhulkarnejni pa diellin tek po perėndonte nė horizont qė ngjante sikur po fundosej nė njė sasi tė madhe uji (deti) qė ka njė pamje tė turbullt.
Qė ky ajet nuk u mor asnjėherė nė kuptimin e tij tė fjalėpėrfjalshėm, nuk ishte aspak gjė e huaj pėr tė kuptuarit e komentatorėve tė hershėm.
Nė komentin e famshėm tė njohur si Al-Game’ Le Ahkam-el-Kuran, imam Kurtubiu (vdiq nė 71 h. /1273 e.r.) shkruan nė lidhje me kėtė ajet:
“”Me tė nuk nėnkuptohet arritja e vendit ku dielli lind apo perėndon, apo qė ai e arriti ta prekė atė si trup qiellor, sepse dielli udhėton nėpėr qiell pa i prekur tokėn dhe se ėshė aq i madh sa asnjė burim ujor tokėsor nuk mund ta pėrfshijė. Por, me tė nunkuptohet se ai arriti cakun e tokės sė populluar nė lindje dhe perėndim, kėsisoji e gjeti atė- sipas tė parit tė tij- tek perėndonte nė njė burim me ujė tė zi, ashtu siē na ndodh dhe neve kur e vėshtrojmė nga plani i njė toke tė rrafshet, ku tė jepet pėrfytyrimi sikur dielli po fundos brenda asaj toke. Kjo ėshtė dhe arsyeja pse ai tha: “Deri kur arriti vendlindjen e diellit, e gjeti atė se po lind mbi njė popull, qė nuk i kemi dhėnė ndonj mbulojė prej tij (diellit).” 18:90 Me kėtė nuk nėnkuptohet se ai (dielli) i prekte apo ngjitej pas tyre, por qė ata janė tė parėt tek tė cilėt ai lind. Ndoshta ky burim ėshtė pjesė e detit dhe dielli perėndon pas, me ose nė tė, kėshtuqė propozimi zė vendin e njė mbiemri dhe Zoti e di mė sė miri”
Imam Fahrudin Raziu shkroi nė komentin e tij pėr tė njėjtin ajet: “Kur Dhulkarnejni arriti pikėn mė tė largėt perėndimore dhe ku nuk kishte mė tokė tė populluar, pa sikur dielli po perėndonte nė njė ujė tė zi, gjė qė nuk ndodh nė reailtet. E njėjta ndodh edhe kur detari sheh sikur dielli po perėndon nė det, por nė realitet ai perėndon mbrapa detit. (At-Tafsir-ul-Kabeer nga Er-Razi, vėll. 21, faq. 166)
Pėr tė njėjtin ajet, shkroi dhe Imam ibn Kethiri nė komentin e tij:
“Derisa arriti perėndimin e diellit” nėnkupton se ai ndoqi njė rrugė tė caktuar derisa arriti tokėn mė tė largėt qė mund tė merrte nga perėndimi. Pėrsa i pėrket arritjes sė perėndimit tė diellit nė qiell, ėshė diēka e pamundur. Lidhur me historitė dhe tregimet qė kanė transmetuar njerėz tė ndryshėm se ai udhėtoi nėpėr tokė pėr njė kohė derisa arriti diellin qė po perėndon pas tij, janė tė pavėrteta, shumica e tė cilave janė mite tė Ithtarėve tė Librit apo shpikje gėnjeshtarėsh. “Ai e gjeti atė tė perėndojė nė njė burim me ujė tė zi” nėnkupton se ai pa diellin sipas shikimit tė tij, tė perėndojė nė njė oqean, gjė tė cilėn e sheh ēdokush kur ulet nė njė breg deti, ku dielli ngjan sikur fundoset brenda tij. (Tefsiri i Kuranit Fisnik nga ibn Kethiri, vėll. 5, faq. 120)
Sė fundmi duam tė pėrforcojmė nė kėtė studim tonin fjalėt e mėsipėrme se pjesa e ajetit tė sipėrpėrmendur i pėrket vėrtetė njė natyre poetike dhe se Kurani asnjėherė nuk ka nėnkuptuar me tė ndonjė pohim ‘shkencor’, ku pėr kėtė mjafton tė shohim pamjen e njė perėndimi diellor nė horizont.

Pra ėshtė e qartė tashmė se ajeti qė pėrmendėm mė lart, konsiderohet “joshkencor” ashtu siē konsiderohen joshkencore fraza theksvėnėse mjaft tė pėrdorura si “Japonia, toka e lindjes sė diellit”, apo “Sebah, toka poshtė erės”.
Pra, qėkėndejmi, kush ėshtė nė tė vertetė “intelektualisht i pandershėm dhe njė ēik i marrė”? Kėshilla jonė drejtuar kėtyre rishtarėve ėshtė qė parase tė provojnė tė gjejnė “mospėrputhje” nė Kuran, tė konsiderojnė mospėrputhjen e mėposhtme tė Biblės pėr tė nxjerė nė dritė se cili libėr ka njė cen madhor:
“lepurin, sepse ripėrtypet, por nuk ėshtė dythundrak; pėr ju ėshtė i papastėr.” (Levitiku 11:6)
Tė gjithė e dimė se lepuri (apo ēdo gjė qė i pėrket klasės sė lepujve), nuk pėrtypet. A mund tė bėhet fjalė kėtu pėr ndonjė shprehje poetike tė Biblės? Meqė ra fjala mė poshtė do flasim mė hapur pėr kėto gabime shkencore biblike.
Po ashtu nė suren 15:19
“E ne tokėn e kemi shtruar dhe kemi bėrė qė nė tė tė mbijnė bimė tė caktaura tė tė gjitha llojeve” Kjo shprehje nuk shpreh rrumbullakėsinė e tokės por ama shpreh mjaft qartė se si Zoti e shtoi tokėn, me fjalėn “Shtoj” duhet kuptuar jo ideja e shtresės si njė tabaka(ideja qė Toka ishte si njė tabaka ishte e Papave dhe kėshillit tė Nikeas gjitashtu edhe e Agusitnit e baballarėve tė kishės, qė bazohej sipas tyre edhe nė Bibėl) por duhet kuptuar qė ne e “shtruam” atė duke e detyruar tė bindet dhe tė urdhėrohet nga ne,ose e shtruam me bimė dhe me male, pra ne e veshėm nė njė farė mėnyre atė tokėn. Pra nuk ka pėr qėllim tė na tregojė formėn e tokės por ka pėrqėllim tė na tregoj se si toka u shtrua nga Zoti me kėto mrekulli. Po e njėjta gjė vlen edhe pėr Suren 50;7
Po ashtu pohet se toka dhe qiejt janė tė ndarė nga Zoti dhe se mė parė kanė qenė tė bashkuar kjo pėr kristianėt nuk ėshtė e vėrtetė, ndėrkohė qė shkenca ka treguar se universi ka qenė njė i vetėm dhe mė pas ka ndodhur njė shpėrthim qė ėhtė ndarė dhe janė formuar yjet e planetet.
Nė suren 23:14 shkruhet
“Mė pas, atė pikė uji e bėmė gjak, e mė pas atė gjak tė ngurtė e bėmė copė mishi, e atė copė mishi e shndėrruam nė eshtra, edhe eshtrave ua veshėm mishin, pastaj atė e bėmė njė krijesė tjetėr(me shpirtė). I lartė ėshtė All-llahu, mė i miri Krijues!”
Nė kėtė pjesė Allahu na jep nė mėnyrė tė pėrkryer mjaft mrekulli, ne e dimė mjaft mirė se gjaku ėshtė i pėrbėrė nga aminoacide nga oksigjeni qė transportohet nga ai, ai pėrbėhet edhe nga yndyrnat dhe pėr mė tepėr pėrbėhet edhe nga njė sasi uji, qė ėshtė i domosdoshėm pėr trupin tonė, pra shikoni se si nė Kur’anin e para 1450 vjetėsh shfaqet mrekullia qė nė gjak ndodhet edhe uji,
“atė pikė uji e bėmė gjak” jep idenė se gjaku pėrbehet nga uji, dhe se brėnda gjakut ka sasi uji, por kjo do tė thotė se uji krijoi nė njė farė mėnyre gjakun, i cili u mvesh nga copa e mishit dhe kjo copė mishi mveshi eshtrat, e kėshtu me rradhė krijimi i Zotit merr formėn e tij tė pėrsosur. Pra kėtu nuk kemi asgjė jashtė shkencore edhe fėmijėt nė barkun e nėnės kanė qenė njė pikė sperme e mė pas u formua gjaku etj pra a mos ka diēka kundėr shkencės? Unė nuk shoh ndonjė gjė.

Shpesh akuzohet se Surja 67:5 dhe 37:6-8 ka mjaft parregullsi pėrsa i pėrket se Kur’ani tregon se Djajt  goditen nga yjet, unė nuk e di nėse shkenca ka arritur tė zbuloj ndonjė trup djalli, sikurse nuk jam i sigurtė se sa proshkencorė ju di juve shkenca qė me njė kryq largoni djallin nga shpirti i njerėzve. Kėto janė fshehtėsira tė cilat shkenca dhe optika njerėzore nuk i sheh dot, ato besohen.
Njė ndėr gjėrat e tjera qė kristianėt akuzojnė Mulsimanėt ėshtė edhe ēėshtja e trashėgimisė sė pasurisė tek gruaja, madje pjesa mė e madhe e tyre duke e keqinterpretuar, si gjithnjė fundja,nxjerrin konkluzione tė pakuptueshme.
Nė fenė islame nuk ka absolutisht asnjė ndryshim mes grave dhe burrave pėrsa i pėrket lidhjes sė tyre me Zotin, sepse tė dyja palėve u premtohet i njėjti shpėrblim pėr sjellje tė mirė dhe i njėjti dėnim pėr sjellje tė keqe. Nė Kuran thuhet:
Dhe tė drejtat e burrave ndaj grave janė njėsoj si tė grave ndaj burrave.
Kurani duke iu drejtuar besimtarėve, shpesh pėrdor shprehjen “burra dhe gra besimtare” pėr tė theksuar barazinė mes burrave dhe grave nė lidhje me meritat, virtytet, tė drejtat dhe detyrat pėrkatėse. Nė Kuran thuhet:
Nuk ka dyshim se pėr myslimanėt dhe myslimanet, besimtarėt e besimtaret, adhuruesit e adhurueset, tė sinqertit e tė sinqertat, durimtarėt e durimtaret, tė pėrvuajturit e tė pėrvuajturat, sadakadhėnėsit e sadakadhėnėset, agjėruesit e agjėrueset, ruajtėsit e nderit e ruajtėset e nderit, shumė pėrmendėsit e Allahut e shumė pėrmendėset e Allahut, Allahu ka pėrgatitur falje (mėkatesh) dhe shpėrblim tė madh. (33:35)
Kurani thotė se gratė kanė shpirt nė tė njejtėn mėnyrė si burrat dhe do tė hyjnė nė parajsė nėse bėjnė vepra tė mira:
Hyni nė xhenet, ju dhe gratė tuaja tė gėzuar! (43:70). Kush bėn vepėr tė mirė, qoftė mashkull ose femėr, e duke qenė besimtar Ne do t’i japim atij njė jetė tė mirė (nė kėtė botė), e (nė botėn tjetėr) do t’u japim shpėrblimin mė tė mirė pėr veprat e tyre. (16:97)
Nė Islam gruaja ėshtė njė personalitet krejtėsisht i pavarur. Ajo mund tė bėjė kontrata ose tė lėrė trashėgimi nė emėr tė saj. Ajo ka tė drejtė tė trashėgojė nė pozicionin e saj si nėnė, grua, motėr dhe si bijė. Ajo ka liri tė plotė nė zgjedhjen e burrit tė saj. Shoqėria pagane e Arabisė paraislamike kishte njė paragjykim tė paarsyeshėm kundėr vajzave tė tyre tė vogla tė cilat i varrosnin tė gjalla. I dėrguari i Zotit, paqja qoftė me tė, e kundėrshtonte plotėsisht kėtė praktikė. Ai u tregoi atyre se mbrojtja e vajzave tė tyre do tė ishtė si mburojė pėr ta kundėr zjarrit tė xhenemit:
Tregohet nga gruaja e Profetit (a.s) Aishja se njė grua kishte hyrė nė shtėpinė e saj me dy vajzat e saj. Ajo i kishte kėrkuar lėmoshė, por Aishja nuk kishte gjetur gjė tjetėr perveē se njė hurme dhe ia kishte dhėnė. Gruaja e kishte ndarė atė mes dy vajzave dhe nuk kishte ngrėnė pėr vete. Pastaj ishte ngritur dhe ishte larguar. Kur Profeti (a.s.) erdhi nė shtėpi Aishja i tregoi ēfarė kishte ndodhur dhe ai i tha se kur kėsaj gruaje do t’i kėrkohet llogari ditėn e gjykimit pėr dy vajzat e saj, ato do tė jenė si mburojė pėr tė nga zjarri i xhenemit.
Pra veshtruam nė njė farė mėnyre se ēfarė ėshtė nė islam gruaja ēfarė vendi zė ajo dhe sa e rėndėsishme ėshtė ajo. Le tė shikojmė pak si i trajton Bibla dhe Kur’ani kėtė ēėshtje
Imazhi i Evės si tunduese nė Bibėl ka pėrfunduar me njė impakt tejet negativ pėr gruan nė tė gjithė traditėn judeo-krishtere. Tė gjitha gratė besohet se kanė trashėguar nga nėna e tyre, Eva biblike, tė dyja, fajėsinė dhe gėnjeshtrėn. Pėr pasojė, ato tė gjitha janė tė pabesueshme, moralisht tė ulėta dhe tė dobėta. Menstruacionet, barra dhe lindja konsiderohen si dėnimi i duhur pėr fajin e pėrjetshėm tė seksit tė mallkuar femėror. Me qėllim qė tė vlerėsojmė se sa negativ ka qenė pėrplasja e Evės biblike nė tė gjitha pasardhėset e saj femėrore na duhet tė shikojmė nė shkrimet e disa prej Hebrejve dhe tė Krishterėve tė rėndėsishėm tė tė gjithė kohėrave. Por Eva biblike ka luajtur njė rol mė tė madh nė Krishterim se sa nė Judaizėm. Mėkati i saj ka drejtuar tė gjithė besimin e krishterė sepse koncepti i krishterė pėr shkakun e misionit tė Jezu Krishtit nė Tokė trungėzohet te mosbindja e Evės ndaj Zotit. Ajo mėkatoi dhe pastaj e tėrhoqi Adamin ta ndiqte atė. Pėr pasojė, Zoti i pėrzuri qė tė dy ata nga Parajsa pėr nė Tokė, e cila u mallkua pėr shkakun e tyre. Ata ua trashėguan mėkatin e tyre, i cili nuk u fal nga ana e Zotit tė gjithė pasardhėsve tė tyre dhe pėr kėtė tė gjithė njerėzit lindin mėkatarė. Me qėllim qė tė pastrojė qeniet njerėzore nga “mėkati” i tyre origjinal, Zotit iu desh tė sakrifikonte nė kryq Jezusin qė konsiderohet tė jetė Biri i Zotit. Prandaj, Eva ėshtė pėrgjegjėse pėr mėkatin e saj, e burrit tė saj, mėkatin origjinal tė tė gjithė njerėzimit dhe vdekjen e Birit tė Zotit. Me fjalė tė tjera, njė grua duke vepruar vetė shkaktoi rėnien e njerėzisė (Rozmari R. Ruter, “Krishterimi” nė Arvind Sharma, Women in World Religions, Albany: State University of New York Press 1987, fq. 209). Ē’mund tė themi pėr bijat e saj? Ato janė mėkatare si ajo dhe duhen tė trajtohen si tė tilla. Ndiqeni tonin e ashpėr tė Shėn Palit nė Dhjatėn e Re:
“Nė kohėn e mėsimit gruaja le tė dėgjojė nė heshtje dhe me nėnshtrim tė plotė. Nuk lejoj qė gruaja tė mėsojė nė Kishė as tė sundojė burrin, por – tė rrijė nė qetėsi. Sepse i pari u krijua Adami, atėhere Eva. Dhe nuk qe gėnjyer Adami, por, gruaja e gėnjyer, e theu urdhrin”. (1 Timoti 2: 11-14)
Shėn Tertuliani ėshtė mė i ashpėr se sa Shėn Pali kur ai iu drejtohet “motrave tė tij shumė tė dashura” nė fe dhe thotė (pėr tė gjitha thėniet e shenjtorėve tė shquar shih Karen Armstrong, Gruaja sipas Ungjillit, Londėr, Elm Tree Books 1986, fq. 52-62. Shih gjithashtu Nensi Van Vuren, Shkatėrrimi i grave praktikuar nga Kisha, gjahtarė shtrigash dhe seksiste tė tjera; Filadelfia: Westminister Press, fq. 28-30):
“A e dini qė secila prej jush ėshtė njė Evė? Gjykimi i Zotit pėr kėtė gjininė tuaj vazhdon edhe nė kohėn e sotme: domosdoshmėrisht qė edhe faji gjithashtu. Ju jeni porta e Djallit: Ju jeni ēvulosėset e pemės sė ndaluar. Ju jeni dezertueset e para tė ligjit hyjnor. Ju jeni ato qė e bindėt atė, tė cilin djalli nuk ishte aq i zoti sa ta sulmonte. Ju e shkatėrruat kaq lehtė pamjen e Zotit, burrin. Pėr llogari tė dezertimit tuaj deri edhe Birit tė Zotit iu desh tė vdesė”.
Shėn Agustini ishte i sigurtė pėr trashėgiminė e paraardhėsve tė tij, ai i shkruante njė miku:
“Kush do tė ishte ndryshimi nė njė grua apo nė njė nėnė, ėshtė e njėjta Evė tunduese, sė cilės ne duhet t’i ruhemi nė ēdo grua... Unė nuk e di ēfarė e bėn gruan tė pėrdorshme nėse do tė pėrjashtonim funksionin e tė bėrit fėmijė”.
Shekuj mė vonė,
Shėn Toma i Akuinit vazhdonte ta konsideronte gruan tė papėrkryer:
“Siē i takon natyrės individuale, gruaja ėshtė e papėrkryer dhe e keqnisur, pėr forcėn aktive tė mashkullit fara e tij pėrpiqet tė riprodhohet me njė kėnaqėsi; ndėrsa prodhimi i gruas vjen prej njė difekti tė forcės aktive apo tė njė pamundėsie materiali, apo qoftė edhe prej ndikimesh tė jashtme”.
Dhe nė fund, reformatori i mirėnjohur
Martin Luter nuk shihte ndonjė pėrfitim nga gruaja por tė sjelli nė botė sa mė tepėr qė tė jetė e mundur fėmijė pa marrė parasysh asnjė efekt:
“Nėse ato lodhen apo edhe sikur tė vdesin kjo nuk ka rėndėsi. Lerini ato tė vdesin gjatė lindjes, pėr kėtė ato janė”.
Nėse ne do ta kthenim vėmendjen nė atė ēka Kurani pėr tė thėnė rreth gruas, ne shumė shpejt do tė konstatojmė se konceptimi islam pėr gruan ėshtė kryekėput i ndryshėm nga ai i judeo-krishterė. Le tė flasi vetė Kurani:
“Nuk ka dyshim se pėr muslimanėt e muslimanet, besimtarėt e besimtaret, adhuresit e adhurueset, tė sinqertit e tė sinqertat, durimtarėt e durimtaret, tė pėrvuajturit e tė pėrvuajturat, sadakadhėnėsit e sadakadhėnėset, agjėruesit e agjėrueset, ruajtėsit e nderit e ruajtėset e nderit, shumėpėrmendėsit e Allahut e shumėpėrmendėset e Allahut, Allahu ka pėrgatitur falje (mėkatesh) dhe shpėrblim tė madh”. (Ahzabė, 35)
“Besimtarėt dhe besimtaret janė tė dashur pėr njėri-tjetrin, urdhėrojnė pėr tė mirė, e ndalojnė nga e keqja, e falin namazin dhe japin zekatin, respektojnė Allahun dhe tė Dėrguarin e Tij. Tė tillėt do t’i mėshirojė Allahu. Allahu ėshtė ngadhnjyes, i urtė”. (Teube, 71)
“Zoti i tyre iu pėrgjegj lutjes sė tyre (e tha): Unė nuk ia humb mundin asnjėrit prej jush, mashkull qoftė apo femėr”. (Ali Imran, 195)
“Kush bėn ndonjė vepėr tė keqe, ndėshkohet vetėm pėr aq sa ėshtė ajo, e kush bėn ndonjė vepėr tė mirė, qoftė mashkull a femėr, por duke qenė besimtar, tė tillėt hyjnė nė xhennet dhe aty shpėrblehen pa masė”. (Gafir, 40)
“Kush bėn vepėr tė mirė, qoftė mashkull ose femėr, e duke qenė besimtar, Ne do t’i japim atij njė jetė tė mirė (nė kėtė botė), e (nė botėn tjetėr) do t’u japim shpėrblimin mė tė mirė pėr veprat e tyre”. (Nahl, 97)

Ndryshimi midis konceptimit biblik dhe kuranor pėr gruan nuk kufizohet vetėm me femrėn e sapolindur por shtyhet edhe mė tej se kaq. Le t’i krahasojmė qėndrimet e tyre kundrejt njė femre qė pėrpiqet tė mėsojė fenė e saj. Zemra e Judaizmit ėshtė Torahu, ligji. Sidoqoftė, sipas Talmudit “gratė janė tė ēliruara prej studimit tė Torahut”. Disa rabinė judenj tė patundur shpallin “Fjalėt e Torahut mė mirė tė shkatėrrohen nga zjarri se sa t’i jepen gruas”, dhe “Kush i mėson vajzės sė tij Torahun ėshtė sikur ai i ka mėsuar asaj gjėra tė neveritshme”. (Denisa L. Karmodi, Judaizmi” nė Arvind Sharma, vep. cit. fq. 197)
Qėndrimi i
Shėn Palit nė Dhjatėn e Re nuk ėshtė mė i kthjellėt:
“Sikurse edhe nė tė gjitha kishat e shenjtėrve, gratė le tė heshtojnė nė Mbledhje: nuk ėshtė e lejueshme tė flasin; por, sikurse edhe Ligji thotė, le tė dėgjojnė. Po dėshiruan tė mėsojnė ndonjė send, le t’i pyesin burrat e vet nė shtėpi sepse nuk i ka hije gruas tė flasė nė Mbledhje”. (1 Korintianėve 14: 34-35)
Tashti pėr tė qenė tė ndershėm, ne duhet tė pyesim: a ėshtė pozicioni kuranor mė i ndryshėm? Njė histori e shkurtėr e rrėfyer nė Kuran na e pėrmbledh pozicionin e saj nė mėnyrė koncize. Haulah ishte njė grua muslimane, sė cilės i shoqi Ausi i shpalli kėtė qėndrim nė njė ēast zemėrimi: “Ti je pėr mua si shpina e nėnės sime”. Kjo pėr paganėt arabė ishte njė gjendje divorci, e cila e ēlironte burrin nga ēdo pėrgjegjėsi bashkėshortore por qė nuk e linte gruan tė lirė qė tė largohej prej shtėpisė sė burrit apo tė martohej me njė tjetėr burrė. Duke dėgjuar kėto fjalė prej burrit tė saj, Haulah ishte nė njė gjendje tė mjerueshme. Ajo shkoi drejt e te Profeti i Islamit t’ia parashtronte rastin e saj. Profeti ishte i mendimit qė duhet tė bėnte durim pėrderisa nuk dukej tė kishte rrugėdalje. Haulah vazhdonte tė debatonte me Profetin nė pėrpjekjen pėr tė shpėtuar martesėn e saj tė pezulluar. Shkurtimisht, ndėrhyn Kurani dhe kėrkesa e Haulas pranohet. Vendimi hyjnor e anulloi kėtė zakon tė padrejtė. Njė sure e tėrė (Sure 58) e Kuranit, titulli i sė cilės ėshtė Muxhadele ose pas kėtij incidenti u quajt “Gruaja qė debaton”:
“Vėrtet, Allahu dėgjoi fjalėt e asaj, e cila bisedoi me ty lidhur me burrin e vet qė u ankua tek Allahu; prandaj Allahu e dėgjon bisedėn tuaj, Allahu dėgjon ēdo bisedė dhe sheh ēdo punė”. (Muxhadele, 1)

Njė tjetėr ēėshtje nė tė cilėn Kurani dhe Bibla nuk pajtohen ėshtė ēėshtja e tė dhėnit dėshmi e gruas. Ėshtė e vėrtetė qė Kurani i ka mėsuar besimtarėt tė bien nė marrėveshje duke marrė dy dėshmitarė meshkuj ose njė mashkull dhe dy femra (Bekare, 282). Sidoqoftė, ėshtė gjithashtu e vėrtetė qė Kurani nė situata tė tjera e pranon dėshminė e gruas si tė barabartė me atė tė njė burri. Nė fakt dėshmia e gruas madje mund tė vleftėsojė atė tė burrit. Nėse njė burrė e akuzon gruan e tij si tė pamoralshme, atij i kėrkohet nga Kurani tė betohet solemnisht 5 herė si fakt i fajėsisė sė gruas. Nėse gruaja e tij e mohon dhe betohet ngjashėm 5 herė, ajo nuk konsiderohet fajtore dhe nė secilin rast martesa zgjidhet (Nurė, 6-11). Ndėrsa bibla thotė:
Nėse njė burrė e akuzon gruan e tij pėr imoralitet, dėshmia e saj nuk do tė merret parasysh fare, kjo sipas Biblės. Gruaja e akuzuar ka pėr t’u bėrė subjekt i njė gjyqi tė rregullt. Nė kėtė gjyq, gruas i duhet tė ballafaqohet me njė ritual kompleks e poshtėrues, i cili supozohet se provon fajėsinė ose pafajėsinė e saj (Numrat, 5: 11-31). Nėse ajo do tė gjehet fajtore pas kėtij gjyqi, ajo do tė dėnohet me vdekje. Nėse nuk do tė gjehet fajtore, burri i saj do tė jetė i pafajshėm pėr ēdo keqbėrje.
Pėrveē kėsaj, nėse njė burrė merr njė grua pėr bashkėshorte dhe pastaj e akuzon atė qė nuk ka qenė e virgjėr, dėshmia e vetė asaj nuk llogaritet. Tė afėrmit e saj duhet tė sjellin fakte pėr virgjėrinė e saj pėrpara mė tė vjetėrve tė qytetit. Nėse tė afėrmit nuk munden qė ta provojnė pafajėsinė e vajzės sė tyre, ajo do tė qėllohet me gurė pėr vdekje te dera e babait tė saj. Nėse tė afėrmit janė tė aftė tė provojnė pafajėsinė e saj, bashkėshorti do tė dėnohet vetėm me 100 sikla argjendi dhe nuk mund ta divorcojė gruan e tij pėr aq sa do tė jetojė:
“Kur ndokush martohet dhe bashkėjeton me gruan por pastaj e urren, i shpifet pėr punė tė liga e ia merr nderin duke thėnė: ‘Unė e mora kėtė pėr grua por kur iu afrova nuk e gjeta tė virgjėr’, atėhere i ati dhe e ėma e vajzės le t’i marrin e le t’i ēojnė me vete shenjat e virgjėrisė sė vajzės te pleqtė e qytetit, te dera. I ati le tė thotė: ‘Kėtij burri ia dhashė bijėn time pėr grua. Ky, pasi e urren, ia qiti zėrin e keq saqė thotė: ‘Nuk e gjeta vajzėn tėnde tė virgjėr’; e pra, ja shenjat e virgjėrisė sė vajzės sime’. Atėhere le ta shtrijnė petkun para pleqve tė qytetit. Atėhere pleqtė e qytetit le ta marrin burrin e saj dhe le ta rrahin e pėr mė tepėr le ta dėnojnė me njėqind sikla tė argjendta, tė cilat do t’ia japin babės sė vajzės sepse u pėrhap njė zė tejet i keq pėr njė virgjėreshė tė Izraelit dhe i duhet ta marrė pėr grua dhe nuk do tė mund ta lėshojė pėr jetė. Por nėse ėshtė e vėrtetė ē’thotė ai, nėse vajza vėrtet nuk u gjet e virgjėr, le ta qesin te dera e babės sė saj dhe burrat e atij qyteti le ta vrasin me gurė dhe le tė vdesė, sepse bėri poshtėrsi nė Izrael: fėlligėshtoi nė shtėpinė e t’et. Kėshtu do ta ērrėnjosėsh tė keqen prej mesit tėnd” (Ligji i pėrtėrirė, 22: 13-21).
Pasi vėrejtėm pak a shumė se si trajtohet femra nė Kur’an dhe nė Bibėl le tė shikojmė pak tė drejtėn e pronės tė gruas nė bibėl dhe nė Kur’an.
Sureja En Nisa:11 pėr kristianėt ėshtė njė preēedencė pėr tė treguar se sa i padrjetė ėshtė Kur’ani kundrejt femrės dhe grave nė trashėgimi, duke qenė qė mė sipėr treguam se si testamenti i Vjetėr por edhe ai i Ri i cili na zėvėndėsoka atė tė Vjetėrin na tregoi fare qartė pozicionin e gruas nė njė shoqėri me tė vėrtetė hyjnore, pamė se sa shumė ishte ndikuese dukuria e Evės nė Bibėl dhe nė konceptin Kristian, po ashtu vėrejtėm se si teologė dhe dijetrė tė famshėm diskriminonin femrėn duke e quajtur thjesht si njė riprodhuese, duke mos drejtuar kundrejt saj asnjė fjalė dashuria dhe duke e quajtur dashurinė thjesht mashkullore. Kjo gjė vihet re mjaft tepėr edhe nė Kanunet qė janė shkruar nė kohė tė vjetra nė Shqipėri ku gruaja trajtohet me tė vėrtetė si njė riprodhuese dhe se nė ndryshim nga Bibla asaj i takon vetėm pak ose mė mirė aspak. Pra koncepti biblik dhe i saktė i gruas sipas Biblės nuk ėshtė sikurse na paraqesin disa apologjetė qė pėr efekt injorance tė masės e gėnjejnė atė duke treguar se ata janė mė afėr tė realitietit se sa mulsimanėt dhe Islami. Por le tė kthehemi pak te Sureja En Nisa dhe pikėrisht tek Ajeti 11
‘Juve ju takon gjysma e asaj (pasurie) qė e lėnė gratė e tuaja, nėse ato nuk kanė fėmijė, por nėse ato kanė fėmijė juve ju takon njė e katėrta nga ajo qė lėnė ato, pasi tė kryhet testamenti i tyre dhe pasi tė lahet borxhi. Atyre (grave) ju takon njė e katėrta nga ajo qė lini ju, nėse nuk keni fėmijė, por nėse keni fėmijė, atyre ju takon njė e teta nga ajo qė leni pas kryrjes sė testamentit qė keni pėrcaktuar ose borxhit. Nė qoftė se (i vdekuri) ėshtė mashkull ose femėr, e trashėgohet nga ndonjė i largėt (pse s’ka as prindėr as fėmijė) po ka njė vėlla ose njė motėr (nga nėna), atėherė secilit prej tyre u takon njė e gjashta, e nė qoftėse se janė mė shumė (se njė vėlla ose se njė motėr) ata janė pjesmarrės tė barabartė nė tė tretėn (e tėrė pasurisė), pas testamentit tė porositur ose borxhit, e duke mos dėmtuar (trashėguesit). Ky pėrcaktim ėshtė porositur prej All-llahut. All-llahu ėshtė i gjithėdijshėm, jo i ngutshėm.” (Sure En Nisa’: 11)
Shikojmė qė nė fillim qė Kur’ani e paraqet femrėn si njė trashėguese dhe si jnė person e cila ka tė drejtė tė ketė njė pasuri madje edhe njė biznes, gjė qė nuk ndodh nė Bibėl. Gjithashtu ne mund tė shikojmė majft mirė se si Kur’ani tregon se si shpėrndahet pasuria pėr gruan qė vdes, pra kjo do tė hotė se gruaja ėshtė e pavarur nė pasurinė e saj dhe nuk ka ndonjė varėsi nė pasurinė e saj prej burrit kjo gjė shikohet edhe nė fjalėt qė thuhen
‘Juve ju takon gjysma e asaj (pasurie) qė e lėnė gratė e tuaja, nėse ato nuk kanė fėmijė, por nėse ato kanė fėmijė juve ju takon njė e katėrta nga ajo qė lėnė ato’ pra kjo do tė thotė se burri nuk ėshtė njė zotėrues i pasurisė sė gruas sė tij/ por pyetja shtrohet se pėrse gruas i takon mė pak se sa burri dhe se pse ajo trashqėgon githnjė e mė pak. Kjo ndodh pėr arsye sepse nė Kur’anin famėlartė ėshtė e sqaruar se gruaja ėshtė nėn mburojėn e mashkullit pėrsai pėrket pasurisė dhe sigruimit tė jetės, edhe nėse gruaja mund tė ketė pasuronte mė tė mėdha prapė mashkulli ėshtė ai i cili duhet tė kujdeset pėr gruan e tij, por jo vetėm pėr tė por edhe pėr motrėn e tij nėse mbetet pa baba, edhe pėr atė qėi takon tė kujdeset prandaj edhe ndarja bėhet e tillė. Le tė shikojmė se sipas Sheriatit, ligjit Islam:
a) pėr njė femėr tė pamartuar, sigurimi i jetesės duhet tė sigurohet nga babai i saj. Nė mungesė tė babait, meshkujt e afėrm, duke pėrfshirė vėllezėrit, gjyshin dhe xhajat, janė pėrgjegjės pėr furnizimin e mbajtjes sė saj.
b) Furnizimi pėr mbajtjen e njė gruaje tė martuar ėshtė pėrgjegjėsi e plotė vetėm e burrit tė saj (sure Nisa’: 5), burrit i kėrkohet tė paguaj mehrin pėr gruan e tij sipas martesės (Nisa:4). Ky mehėr zotėrohet i gjithi nga vetė gruaja dhe burri nuk ka asnjė tė drejtė t’ia marri atė, edhe nėse divorcohen (Nisa:20-21)
c) Gruaja nuk ka asnjė obligim financiar, ēfarėdo qė ajo fiton apo trashėgon ėshtė vetėm pasurinė e saj personale. Ajo ėshtė e lirė ta shpenzoje pasurinė e saj nė mėnyrėn qė ajo dėshiron dhe burri nuk ka tė drejtė ti marri as edhe njė qindarkė tė vetme, vetėm nėse ajo e dėshiron kėtė.
d) Sipas divorcit, burrit i kėrkohet tė paguaj pėr atė mut’ah-in (Sure Bekare: 241) dhe furnizim gjatė ‘iddah-it (Sure Talak: 6). Pėrgjegjėsia e furnizimit tė fėmijėve pas divorcit ėshtė mbi shpatullat e burrit (Sure Bekare : 233)
Duke shqyrtuar pikat e pėrmendura me sipėr, ēdokush mund ta shikojė se sa e rėndė ėshtė pėrgjegjėsia financiare e pėrcaktuar ndaj burrit, nė lidhje me mbajtjen apo furnizimin e gruas, ndėrkohė qė gruaja ka shumė pak apo pėr tė mos thėnė fare obligime financiare. Nė qoftė se mohohet e drejta e gruas pėr tė trashėguar, do tė ishte padrejtėsi ndaj saj, pasi ajo ka lidhje me tė ndjerin. E drejta akoma i jepet grave, si mbrojtje pėr to, nė rast tė ndonjė grindjeje, e cila mund tė rezultoj nė pasiguri dhe shtypje ndaj vetė grave. Megjithatė, do tė ishte e padrejtė ndaj burrit, i cili ka pėrgjegjėsi mė tė madhe financiare se gruaja, nėse ndarja e pasurisė do tė ndahej barazisht midis burrit dhe gruas. Kjo ėshtė urtėsia qė fshihet pas kėtij urdhri, nė tė cilin shumė kritikė harrojnė ta marrin nė konsideratė. Islami e konturon kėtė ēėshtje nė mėnyrėn mė perfekte, duke krijuar njė balancė midis tė drejtave tė gėzuara nga burrat po ashtu edhe tė drejtave tė gėzuara nga gratė. Eshtė e qartė se askush si rrjedhim nuk ndihet mė keq, si rezultat i kėtij ligji.
Por le tė shikojmė pak a shumė se si trajtohet gruaja nė trashėgimi sipas biblės dhe sipas ligjeve fetare tė Kristianėve.
Qėndrimin biblik e ka pėrshkruar nė mėnyrė tė thukėt
Rabini Epshtajn: “Tradita e pathyeshme dhe e vazhdueshme qysh nė ditėt biblike nuk i jep tė drejtėn anėtarit femėr tė njerėzve tė shtėpisė, gruas dhe vajzės, tė trashėgojė ēifligun e familjes. Nė njė skemė mė primitive tė zėvendėsimit, anėtaret femra tė familjes u konsideronin si pjesė e ēifligut dhe si tė zhveshura nga personaliteti ligjor i trashėgimisė si skllevėrit. Ndėrsa nga dekretet moisike vajzat pranoheshin tė trashėgonin nė rastin kur nuk mbetej asnjė subjekt mashkull, gruaja nuk njihej si trashėguese edhe nė kushte tė tilla” (Epshtajn, vep. cit. fq. 175).

Pėr shkak tė faktit qė Dhjata e Vjetėr nuk ia njeh tė drejtat e trashėgimisė atyre, vejushat janė ndėrmjet pjesės mė tė prekshme tė popullsisė hebraike. Meshkujt e afėrt qė trashėgojnė gjithēka nga ēifligu i njė gruaje qė i ka vdekur burri, janė ata qė kujdesen pėr vejushat nga ky ēiflig. Sidoqoftė, vejushat nuk kanė asnjė mėnyrė pėr ta siguruar furnizimin dhe jetonin nėn mėshirėn e tė tjerėve. Prandaj vejushat ishin ndėr klasat mė tė ulėta nė Izraelin antik dhe vejanėria konsiderohej si simboli i njė degradimi tė madh (Isaia 54: 4). Por vėshtirėsitė e njė vejushe nė traditėn biblike zgjeroheshin deri pėrtej, nė pėrjashtimin e saj nga prona e bashkėshortit tė saj. Sipas Zanafillės 38, njė vejushė pa fėmijė duhej tė martohej me vėllain e burrit tė saj, edhe nėse ai tashmė ishte i martuar, kėshtu qė ai mund tė prodhonte pasardhės pėr vėllain e tij tė vdekur, duke siguruar kėshtu qė emri i vėllait tė tij nuk do tė shuhej.
“Juda i tha Onanit: Merre gruan e vėllait tėnd dhe bėje shoqė pėr t’i ngritur trashėgimtar vėllait tėnd” (Zanafilla 38: 8).
Vejushes nuk i merret leje pėr kėtė martesė. Vejusha trajtohet si pjesė e pronės sė bashkėshortit tė vdekur, funksioni kryesor i sė cilės ėshtė tė sigurojė vazhdimėsinė e burrit tė saj. Ky ligj biblik vazhdon tė praktikohet edhe nė Izraelin e sotėm (Hazėllton, vep. cit. fq. 45-46). Njė vejushė pa fėmijė nė Izrael i trashėgohet vėllait tė burrit tė saj. Nė qoftė se vėllai ėshtė shumė i ri pėr t’u martuar, asaj i duhet tė presi qė ai tė mbushi moshėn. Po qe se vėllai i burrit tė vdekur nuk pranon tė martohet me atė, ajo lihet e lirė dhe atėhere mund tė martohet me kėdo nga burrat qė e zgjedh ajo. Nuk ėshtė ndonjė fenomen i pazakontė nė Izrael qė vejushat bėhen subjekte kėrcėnimesh nga kunetėrit me qėllim qė tė fitojnė lirinė e tyre.
Pra shikojmė pak a shumė mirė se ēfarėtė drejtash kanė gratė nė njė shoqėri tė vėrtetė e pėrsėris tė vėrtetė kristiane e Biblike tė drejtat pėr trashėgimi janė zero, madje gratė edhe trashėgohen jo vetėm nėpėrmjet vėllait(ligj ky qė zbatohej mė kohėn e injorancės paraislamike nga Kurejshit dhe arabėt), por gruaja  ose mė mirė gratė trashėgohen edhe si pre lufte jo si robėresha por si gra tė drejtėpėrdrejta(2 Samueli 12/7-8).
Shihet qartė se ēfarė diferencash kan midis Kur’anit dhe Biblės pėr sa I pėrket asaj qė quhet gjini femėrore dhe trashėgimisė sė saj, por ajo qė na vret mė tepėr ėshtė fakti se sa poshtėrues ėshtė treguar Zoti nėpėrmjet kėtyre vargjeve. Na duket sikur Zoti ėshtė njė personazh I cili pendohet pėr krijesėn e tij, dhe pėr krijimin e tij ai duket sikur e zhduk femrėn dhe dėshiron ta nėnshtrojė atė nėn tuteėn patrarkale. Por a ėshtė vertetė Zoti I tillė? Natyrisht qė jo ai I do krijesat e tij, ai ėshtė mėshirues dhe I drejtė kundret krijesave tė tij. Po atėherė ēka ndodhur? Pėrse Bibla na pėrshkruan njė Zot tė tillė? A ėshtė vėrtetė Zoti shkruesi I atyre vargjeve qė e kastigojnė njė vejushė, njė femėr tė kthehet nė njė kafshė riprodhuese e pa tė drejta biblike? Nuk ėshtė shkrimi i vėrtetė I Zotit.

Akuzohet gjitashtu se nė bazė tė asaj qė Kur’ani jep dek se femra nuk mund tė trashėgoj asgjė sepse gjithnjė shuma del mbi 100 %. Le ta shikojmė.
‘Juve ju takon gjysma e asaj (pasurie) qė e lėnė gratė e tuaja, nėse ato nuk kanė fėmijė, por nėse ato kanė fėmijė juve ju takon njė e katėrta nga ajo qė lėnė ato, pasi tė kryhet testamenti i tyre dhe pasi tė lahet borxhi. Atyre (grave) ju takon njė e katėrta nga ajo qė lini ju, nėse nuk keni fėmijė, por nėse keni fėmijė, atyre ju takon njė e teta nga ajo qė leni pas kryrjes sė testamentit qė keni pėrcaktuar ose borxhit. Nė qoftė se (i vdekuri) ėshtė mashkull ose femėr, e trashėgohet nga ndonjė i largėt (pse s’ka as prindėr as fėmijė) po ka njė vėlla ose njė motėr (nga nėna), atėherė secilit prej tyre u takon njė e gjashta, e nė qoftėse se janė mė shumė (se njė vėlla ose se njė motėr) ata janė pjesmarrės tė barabartė nė tė tretėn (e tėrė pasurisė), pas testamentit tė porositur ose borxhit, e duke mos dėmtuar (trashėguesit). Ky pėrcaktim ėshtė porositur prej All-llahut. All-llahu ėshtė i gjithėdijshėm, jo i ngutshėm.” (Sure En Nisa’: 11)

Sipas Kur’anit femrės I takon njė e katėrta e asaj qė lėnė burrat e tyre nėse ata nuk kanė fėmijė, por ama nėse ata kanė fėmijė gruas I takon mė pak pra njė e teta, e  kur flasė pėr fėmijė janė tė dyja sekset. Nėse I vdekuri ėshtė pa fėmijė dhe pa grua dhe pa nėnė e baba atėherė I takojnė vėllezėrve e motrave janė  gjashta e tė tretės sė tyre qė marrin nga pasuira por nėse ėshtė njė vėlla ose motėr arta trashėgojnė gjysmėn e asaj pra nuk ka asnjė rast pėr tu bėrė konfuz. Po ashtu tek Sureja 4 :176 sqarohet se nėse njė burrė vdes dhe nuk ka kurrgjė veē njė motre atėherė ajo trashėgon vetėm gjysmėn e pasurisė. Por nėse ndodh e kundėrta pra vdes njė vajzė qė nuk ka asgjė veē njė vėllai atėherė vėllai I saj trashėgon gjithė psurinė e saj. Por nėse janė dy motra qė trashėgojnė pasurinė e vėllait tė tyre qė ska njeri veē tyre atėherė pasuria e vėllait tė tyre atėherė atyre 2/3 e pasurisė pra nuk ka problem me shifrat.. por nėse njė burrė vdes dhe ai nuk ka as edhe njė fėmijė, grua dhe nėna me babin nuk janė atėherė vėllezėrit dhe motrat e tij trashėgojnė pasurinė e tij nė mėnyrė tė tillė qėmashkullit tė ketė dyfish mė tepėr se sa femra. A ka keqkutpime kėtu? Me sa duket jo aspak!

Siē ju premtuam nė fillim do tė fillojmė tė analizojmė tashmė, sikurse bėmė pėr trashėgiminė dhe pėr gruan, se ēfarė thotė apo shkruan Bibla nė fakte shkencore.

Edhe pse pjesa mė e madhe e studiuesve biblikė pohojhnė se Kur’ani ėshtė me tė vėrtetė njė libėr I ēuditshėm qė jo vetėm pėrmban urdhėresa, ligje, histori, tregime, profeci por pėrmban nė mėnyrė tė pėrkryer edhe fakte shkencore qė pėr kohėhn ishin mjaft tė pėrpapruara. Por ka nga disa tė tillė qė nuk bien dakord me kėto parime dhe mundoheh tė justifikohen se Kur’ani nuk I ka tė sakta parimet e tij pėr kohėn ,hapsirėn tokėn etj. Me ato tė shkencės, ndėrkohė qė pohojnė me gjithė forcėn e tyre se kėtop fakte qė shkenca ka zbuluar kanė qenė nė bibėl pėrpara shumė kohėsh, madje arrijnė deri atje sa tė pohojnė se Kur’ani apo mė mirė Muhamedi a.s sipas tyre ka vjedhur citate biblike pėr tė treguar fakte shkencore gjė qė ėshtė e pamundur se pėr kėto gjėra nuk ka fakte aspak madje.
Gjithsesi ne do ti hedhim njė sy tė shpejtė Biblės dhe do tė shikojm ose mė mirė do tė zbulojmė maft surpriza tė kėndshme pėr disa dhe tė pakėndėshme pėr tė tjerė secili ėshtė i lirė tė zgjedhė nė duhet tė besojė nė atė qė lexohet apo tė diskutojė me parime tė kota.

Historia na mėson se si pėr njė kohė tė gjatė Europa qė sot ėshtė tepėr e civilizuar dhe qė mbahet si djepi i shkencės moderne, ka qenė nėn rendin okupues tė mėndjes qė quhet inkuizicion. Nė atė kohė ēfarė do lloj mendimi qė binte me kundėrshtim e pėrsėris
nė kundėrshtim me ligjet fetare Biblike Kristiane quhej heretik dhe dėnohej si I tillė nga njė gjygj I famshėm qė dėnoi me mijėra shkencėtarė pėr arsyen e thjeshtė sepse deklaronin se toka ėshtė e rrumbullakėt apo se sistemi ynė diellor ėshtė heliocentrik  dhe jo siē deklaronte filozofia politeiste dhe pagane e Plotinit I cili u mbėshtet mjaft tepėr nga Agustini nė idenė se bota ishte nė qėndėr tė sistemit tonė diellor, dhe kėtė e vėrtetonte me tė vėrtetė nga ana e vargjeve biblikė. Por le ti hedhim njė sy tė menjėhershėm se ēfarė ka deklaruar kisha e Shenjtė Romane qė deklaroi citimet dhe shkrimet e njė prej fizikantėve, astronomėve dhe matematcienėve mė tė famshėm tė botės Galieleo Galilei pėr sa I pėrket lėvizshmėrisė sė Tokės dhe palėvizshėmrisė sė Diellit.

"Propozimi i parė se Dielli ėshtė qendra dhe se ai  nuk rrotullohet rreth Tokės, ėshtė budallallėk absurd, i gabuar teologjikisht dhe heretik, pėr arsye se kontradikton shprehimisht Shkrimet e Shenjta...
Propozimi i dytė, se Toka nuk ėshtė qendra, por rrotullohet rreth Diellit, ėshtė absurd, i gabuar filozofikisht dhe  sė fundi, i parė nga njė kėndvėshtrim teologjik, ai kundėrshton besimin e vėrtetė."
( Chris Morgan and David Langford, Facts and Fallacies, A book of definitive mistakes and misguided predictions, Great Britain 1981, fq 21-22.)
Por natyrisht qė ēdo njė njėri prej jush do tė thotė se ata, priftėrinjtė e kishin gabim sepse ishin injorantė…por nėse juve me vėmendje do tė hapnit Biblėn dhe do tė shikonit aty kėto verse Zanafillėn 7:11; Eksodi 20:4; Filipjanėve 2:10 do tė shikoni se bibla e paraqet universin tė shtresėzuar nė tre pjesė Qielli, Toka dhe humnera e nėndheshme e ujrave, sa e vėrtetė ėshtė kjo shkecėrisht? Po ashtu pėr universin thuhet se ėshtė njė kupolė gjigande nė formė sferike e nė tė cilėn janė ngulur yje tė cilat ndriēojnė mbi tė dhe nė tė banojnė hėna dhe Dielli po ashtu aty mund tė jetohet (Shih Zanafilla 1:14-17; 1:6-9; 7:11; 8:2; Jobi 37:18, Psalmi 148:4)
Shėrben pėr tė ndarė ujrat imagjinare mbi dhe poshtė saj. Zanafilla 1:6-9; 7:11; Psalmi 148:4. Gjithēka mbėshtetet mbi "kollona tė vėrteta" e madje mbi "baza" materiale. (shih Jobi 9:6; 38:4-6, Psalmi 75:4; 104:5. Isaia 51:13)
Tė ashtuquajturrat "male tė pėrjetshme", ose "themelet e qiejve" (2 Samueli 22:8), mbajnė kupėn qiellore dhe pengojnė ujrat tė dalin jashtė (Jobi 38:8-11)
Toka ėshtė njė disk nė formė pjate, i cili qėndron mbi ujra, e madje ka edhe "themele", (Shih Psalmin 24:2, 82:5; 136:6.) "skaje", "anė" dhe "kufij" (Shih Ligji i Pėrtėrirė 28:49 Psalmi 22:27, 46:9; 74:20: Fjalėt e urta 30:4, Isaia 11:12; 41:5,9 etj.etj.). tė gjitah kėto ndodhen pikėrisht nė tė ashtuquajturėn shkrim I shenjtė……por ka edhe mė.
Bibla i konsideron Diellin, Hėnėn, dhe Yjet si ndriēues tė njėjtė qiellor,dhe qė nxjerrin tė njėtėn natyrė drite, ndėrsa diferenca e vetme mes tyre ėshtė madhėsia.
"Pastaj Perėndia tha: "Tė ketė ndriēues nė kupėn qiellore pėr tė ndarė ditėn nga nata; dhe tė shėrbejnė si shenja, pėr tė dalluar stinėt, ditėt dhe vitet; dhe tė shėrbejnė si ndriēues nė kupėn qiellore pėr tė ndriēuar tokėn". Dhe kėshtu u bė. Perėndia krijoi pastaj dy ndriēues tė mėdhenj: ndriēuesin e madh pėr qeverisjen e ditės dhe ndriēuesin e vogėl pėr qeverisjen e natės; ai krijoi gjithashtu yjet. Dhe Perėndia i vendosi nė kupėn qiellore pėr tė ndriēuar tokėn, pėr tė qeverisur ditėn dhe natėn dhe pėr ta ndarė dritėn nga errėsira." Zanafilla 1:14-18.
Sot ėshtė vėrtetuar se Hėna nuk ėshtė njė trup i njėjtė qiellor me Diellin dhe yjet, dhe se vetė ajo nuk prodhon ndriēim, por reflekton atė tė Diellit.  (- shih Isaac Asimov, Exploring the Earth and Cosmos, New York 1982, fq.253)

Tregimi i Biblės mbi krijimin e botės bimore ėshtė krejtėsisht i pabazė.
"Pastaj Perėndia tha: "Tė mbijė toka gjelbėrim, barėrat tė nxjerrin farė dhe druret frutorė tė japin nė tokė njė frut qė tė pėrmbajė farėn e tij, secili simbas llojit tė tij". Dhe kėshtu u bė. Dhe toka prodhoi gjelbėrim, barėra qė e bėnin farėn simbas llojit tė tyre dhe drurė qė mbanin fruta me farėn e tyre brenda, secili simbas llojit tė vet."
Zanafilla 1:11-13.
Ajo ēka ėshtė plotėsisht e pabazė kėtu ėshtė fakti se si mund tė shfaqej njė bimėsi e organizuar nė njė shkallė tė lartė qė e kryente riprodhimin e vet nėpėrmjet farėrave pėrpara ekzistencės sė Diellit, i cili nė librin e Zanafillės shfaqet vetėm nė ditėn e katėrt?!
Njė verset nga libri i Numrave (13:23) i cili vė nė vėshtirėsi dhe siklet ato qė mbrojnė akoma vėrtetėsinė absolute tė Biblės, flet pėr njė vile rrushi qė ishte aq e rėndė sa qė dy vetė "duhej ta mbanin me njė shtagė". (1- Pėrkthimi i ECM-sė 1993, fq.157.). pra treguar se pastaj kjo bibėl shkencore flet pėr dragonj fluturues etj. Pra sa e vėrtetė ėshtė diēka e tillė, sa tė vėrtetė mund ta bėjė unė kėtė libėr? Fjalėt janė tė tepėrta secili tė gjykojė vetė.

Njė krahasim tjetėr qė pėrdoret shpesh tek kristianėt midis Muhamedit a.s dhe Jezusit ėshtė dhe ai moral. Nė tė vėrtetė ėshtė mė mirė tė themi se ky krahasim qė ne do tė bėjmė nuk do tė jetė nė bazė tė asaj qė nė tė vėrtetė ka qenė Isa .as ne do tė krahahsojmė Muhamedin a.s me Jezusin biblik, me Jezusin e pagabueshėm.
Sė pari Muhamedi a.s akuzohet se ka qenė njė njeri I cili ka pėrdorur mjaft mirė inteligjencėn pėr tu martuar me Hatixhen(Radij Allahu Anhu) pėr tė hyrė nė shoqėrinė Mekkase, kjo gjė bie menjėherė poshtė dhe tregon edhe njė herė faktin se kėta pseudo studiues nuk ia kanė idenė e historisė por thjesht janė kopjues tė njė pseudo ose ndonjė gėnjeshtari, Muhamedi a.s ka qenė njė prej familjes mė tė pasur sė Mekkės, ai ishte I Biri I Abdullahut I cili ishte nipi I Ebu Talibit I cili ky I fundit ishte I  vėllai I Ebu Lehebit qė ishte xhaxhai I Profetit a,s dhe njė ndėr “ruajtėsit” e Kabes. Dhe Muhamedi nuk kishte nevojė aspak qė tė martohej pėr tiu afruar Kabes, historia ose Sira siē ju dėshroni ta definoni tregon se Muhamedi ka qenė qė nė vogėli njė person I cili kurrė nuk gėnjente, kurrė nuk I ėshtė afruar idhujve dhe madje kurrė nuk ka adhuruar ndonjė idhull tė Mekkės. Pra nė kėtė person nuk gjendet ndonjė njollė(ndryshe nga profetėt e tuaj Biblikė qė kryejnė Inēest, apo qė tradhėtojnė Zotin etj.)ai ėshtė I pastėr dhe nė Kur’an shpesh pohoet
“a nuk ua sollėm ne si argumetn tė drejtin nga mesi I juaj?”. Natyrisht qė akuzat e tyre vijnė duke u shtuar por jo nė formėn e Akuzave por nė formėn e fyerjes sė profetit dhe tė ulemasė mulsimane, kėto pseudo kritikė dhe studiues tregojnė se Profeti a.s sipas disa shkrimeve qė vetėm kėta kanė arritur tė lexojnė dhe askush tjetėr paska tradhėtuar(fundja edhe Davidi tradhėtoi) paska lakmaur gruan e birit tė adoptuar edhe Davidi e lakmoi gruan e njė gjenerali, paska ėndėruar njė parajsė plot me femra pėr tė mos harrojmė se Solomoni e bėri kėtė parajsė nė tokė. Shikojmė pak se si janė paraqitur nga Bibla kėta Profetė si njerėz vulgarė, si njerėz tė cilėt kryejnė marrėdhėnie jashtėmartesore, kryejnė inēest prapė janė profet, pra kjo I jep tė drejtėn edhe pse nuk ėshtė kėshtu qė edhe njė pedofil apo njė njeri I poshtėr I cili kryen tradhėti tė jetė njė profet. Ėshtė pak si absurde, jo pak por ėshtė shumė e tillė. Nė fakt Kur’ani nuk pėrmend asnjė nga kėto fėlliqėsira qė bibla ua pėrshkruan me pa tė drejtė profetėve tė tyre, Kur’ani I paraqet ata si njerėz me tė vėrtetė tė sinqertė tė cilėt janė tė ruajtur nga Zoti e nuk mėkatojnė nė asgjė.
Tė shikojmė pak njė krahasim tan pėr Jezusin, nga e ka preardhjen ai?

Njė tjetėr histori inēestore na paraqet Zanafilla 38:6-30, Tamara, e mbetur vejushė nga Eri dhe Onani, kryen mardhėnie tė jashtėligjshme me Judėn, vjerrin e saj, dhe nga kjo lidhje ajo mbetet shtatzėnė.
Asnjė fjalė kundėr gjithė kėsaj, e pėr mė tepėr asnjė ndėshkim ndaj tyre. Nė tė njėjtin kapitull mėsojmė se Perėndia ndėshkoi me vdekje Erin dhe Onanin, tė parin sepse ishte i keq nė sytė e Perėndisė, dhe tjetrin sepse praktikonte atė ēka quhet sot onanizėm, por Juda dhe Tamara jo vetėm qė nuk ndėshkohen pėr mėkatin e tyre,( Kur Juda mori vesh se Tamara kish mbetur shtatzėnė nė mėnyrė tė jashtėligjshme, urdhėroi tė digjej e gjallė, por kur ajo i bėri  tė qartė se babai i fėmijėve tė saj ishte ai vetė, dėnimi nuk u zbatua mė, as pėr Tamarėn e as pėr Judėn.)
por prej dy fėmijėve ilegjitim tė tyre, Faresit dhe Zares, e kishte prejardhjen vetė Jezusi!( Shih Mateu 1:3)

Ēfarė duhet tė nxjerrim nga kėto tregime?
Sigurisht qė kėto nuk janė shembuj edukues, por shembuj tė shėmtuar tė njė imoraliteti inēestor, tė cilat pėrveē se duhet tė mbahen rreptėsisht larg syve tė fėmijėve, janė krejtėsisht tė papranueshme pėr kėdo qė t'ia lexojė nėnės, motrės apo bashkėshortes sė tij.
Krahaso gjithashtu edhe hollėsitė seksuale tė dy motrave, Oholahut dhe Oholibahut, tek Ezekieli kap.23,( Jo pa qėllim kėto tre pjesė janė lėnė jashtė nga Anne de Vries nė "Libėr i madh me tregime pėr historinė e Biblės", Hollandė 1992.)tė cilat do tė bėnin me turp cilindo pastor tė moralshėm qė do tė ishte i detyruara pėr ndonjė arsye t'i lexonte nė kishė. A mund ta quajmė Kishėn tė moralshme, po biblėn? Gjykoni vetė vėllezėr!

Mė sipėr shkraum majft qartė se bibla ėshtė njė vend ku femra trajtohet si njė kafshė riprodhuese. Ėshtė diēka mjaft e hidhur por ėshtė e vėrtetė, majft e tillė.

1. Sundimi i burrit mbi  gruan.
"Unė (Perėndia) do tė shumėzoj nė masė tė madhe vuajtjet e tua dhe barrėt e tua; me vuajtje do tė lindėsh fėmijė; dėshirat e tua do tė drejtohen ndaj burrit tėnd dhe ai do tė sundojė mbi ty." (Zanafilla 3:17)

2. "Dekalogu (Eksodi 20:17) e vendos gruan mes pronave tė burrit sė bashku me shėrbėtorėt dhe shėrbėtoret e tij, me kaun dhe gomarin e tij. Burri ėshtė quajtur ba'al ose pronar i gruas sė tij, po ashtu siē ėshtė ba'al i njė shtėpie apo lėmi, (Eksodi 21:3,22. 2 Samuelin 11:26.etj); e pėr  rrejdhojė, njė grua e martuar ėshtė "pronė" e ba'alit tė saj (Zanafilla 20:3; Ligji i Pėrtėrirė 22:22)" (Roland de Vaux, Ancient Izrael, its life and institution, U.S.A. edic. i pestė,  fq.26.)

3. Babai ka tė drejtė ta shesė bijėn pėr  skllave.
"
Kur ndokush ta shesė vajzėn e vet skllave, nuk do tė lirohet sikurse ėshtė doke  tė lirohen skllevėrit. Nė qoftėse nuk i pėlqen atij qė i qe dhėnė, le t'ia lejojė tė shpėrblehet, por nuk do tė ketė pushtet t'ia shesė njeriut prej popullit tė huaj..."(Pėrkthimi i Simon Filipajt, Eksodi 21:7-8.)

4. Kundėr dėshirės sė tyre bijat mund tė dhurohen si shpėrblime pėr shėrbime tė ndryshme.
"Dhe Kalebi tha:" Atij qė do tė sulmojė Kirjath - Seferin dhe do ta shtjerė nė dorė, unė do ti jap pėr grua vajzėn time Aksah." (Jozeu 15:16-shih dhe Zanafillėn 29:18-3O dhe 1 Samuelin 18:20-27)

5. Po kundėr dėshirės sė tyre, vajzat mund tė rrėmbehen dhe tė mbahen pėr gra.
"Shikoni dhe fshihuni nė vreshtat, dhe rrini dhe shikoni; kur vajzat e Shilohut do tė dalin pėr tė hedhur valle nė kor, ju do tė dilni nga vreshtat, dhe secili do tė rrėmbejė gruan e tij midis vajzave tė Shilohut..."
"Bijtė e Benjaminit vepruan kėshtu: morėn gra simbas numrit tė tyre, midis valltareve: i rrėmbyen..."
(Gjygjtarėt 21:20-21 dhe 23)

6. Gruaja mund tė quhet ndryshe edhe lopė.
"Dėgjoni kėtė fjalė, lopė tė Bashanit..." (Amosi 4:1)

7. Gratė duhet t'u nėnshtrohen burrave.
"Ju gratė, nėnshtrohuni burrave tuaj porsi Zotit, sepse burri ėshtė kreu i gruas, sikurse edhe Krishti ėshtė kreu i kishės, dhe ai vetė ėshtė Shpėtimtari i trupit. Ashtu si kisha i ėshtė nėnshtruar Krishtit  kėshtu gratė duhet t'u nėnshtrohen burrave tė tyre nė ēdo gjė." (Efesianėve 5:22-24)

8. Gratė nuk duhet tė flasin nė kishė sepse kjo ėshtė e turpshme.
"Gratė tuaja tė heshtin nė kishė sepse nuk u lejohet tė flasin, por duhet tė nėnshtrohen, sikurse thotė edhe ligji. Dhe nė qoftėse duan tė mėsojnė ndonjė gjė, le tė pyesin burrat e tyre nė shtėpi." (1 Korintasve 14:34-35)

Neve muslimanėt akuzohemi pėr Poligami ta shikojmė kėtė ēėshtje nga ana e Biblės
Dhjata e Vjetėr dhe shkrimet rabinike shpesh dėshmojnė ligjėsinė e poligamisė. Mbreti Solomon thuhet tė ketė pasur 700 gra dhe 300 konkubina (1 Mbretėrit 11: 3). Gjithashtu mbreti David thuhet tė ketė pasur shumė gra dhe konkubina (2 Samuel 5: 13). Dhjata e Vjetėr ka disa urdhėresa se si tė shpėrndahet prona e njė burri ndėrmjet djemve tė tij prej grave tė ndryshme (Ligji i Pėrtėrirė 22: 7). Shtrėngesa e vetme nė poligami ėshtė ndalesa nė marrjen e motrės sė gruas si grua rivale (Levitiku 18: 18). Talmudi kėshillon pėr njė maksimum prej 4 grash (Suidler, vep. cit. fq. 144-148). Judejtė evropianė vazhduan ta praktikojnė poligaminė deri nė shekullin e 16-tė. Judejtė lindorė e praktikonin rregullisht poligaminė deri sa ata mbrritėn nė Izrael ku u ndalua prej ligjit civil. Megjithatė, nėn ligjet fetare, tė cilat i zhvleftėsojnė ligjet civile nė tė tilla raste, ėshtė e lejueshme (Hazėllton, vep. cit. fq. 44-45).

Ēfarė thotė Dhjata e Re? Sipas
At Eugjen Hillman nė librin e tij kthjellues “Rishikimi i Poligamisė” thotė: “Askund nė Dhjatėn e Re nuk gjendet ndonjė urdhėrim i qartė qė martesa duhet tė jetė monogamike ose ndonjė urdhėresė e qartė qė ndalon poligaminė (Eugjen Hillman, “Rishikimi i Poligamisė” Martesat afrikane me shumė gra dhe Kisha e Krishterė, New York: Orbis Books 1975, fq. 140). Pėrveē kėsaj Jezusi nuk ka folur kundėr poligamisė, e megjithatė ajo ėshtė praktikuar nga judenjtė e shoqėrisė sė vet. At Hillmani nėnvizon qė kisha nė Romė e ndaloi poligaminė me qėllim qė tė konformohet me kulturėn greko-romake (e cila parashkruante vetėm njė grua ligjore ndėrsa toleronte konkubinazhin dhe prostitucionin). Ai citon Shėn Agustinin: “Sot me tė vėrtetė nė kohėt tona dhe nė mbajtjen e zakoneve romake, jo pėr shumė kohė do tė na lejohet tė marrim njė grua tjetėr (Eugjen Hillman, “Rishikimi i Poligamisė” Martesat afrikane me shumė gra dhe Kisha e Krishterė, New York: Orbis Books 1975, fq. 17). Kishat afrikane dhe afrikanėt e krishterė shpesh na kujtojnė vėllezėrit e tyre evropianė qė ndalimi i Kishės tė poligamisė ėshtė njė traditė kulturore dhe jo njė urdhėresė autentike e krishterė.
Kurani gjithashtu e lejon poligaminė por jo pa shtrėngesa:
“Nė qoftė se frikoheni se nuk do tė jeni tė drejtė ndaj bonjakeve, atėhere martohuni me ato gra qė ju pėlqejnė; me dy, tri e me katėr. E nėse i frikoheni padrejtėsisė (ndaj tyre), atėhere vetėm me njė...”. (Nisa, 3)
Kurani, nė tė kundėrt me Biblėn, e kufizon nė maksimum numrin e grave nė katėr nėn kushtet strikte tė trajtimit njėsoj dhe tė drejtė tė grave. Nuk kuptohet mirė qė Kurani ėshtė duke i nxitur besimtarėt ta praktikojnė poligaminė apo poligamia konsiderohet si njė ideal. Me fjalė tė tjera, Kurani e ka “toleruar” apo “lejuar” poligaminė dhe jo mė tepėr por pse? Pėrse poligamia ėshtė e lejueshme? Pėrgjigjia ėshtė e thjeshtė: ndodhen vende dhe kohėra nė tė cilat ka arsye detyruese shoqėrore dhe morale pėr poligaminė.