KRISHTERIZMI

 Naxhi Ibrahimi

1.Baza e përbashkët e të gjitha religjioneve dhe sekteve të krishtera?

            Krishterizmi është njëri ndër religjionet më të mëdha botërore, në fakt, brenda tij ekzistojnë edhe religjione dhe sekte të tjera që ndryshojnë ndërmjet vete, madje në çështje doktrinare edhe pse të gjitha ato prehen nga baza e njëjtë: rrespektimin, adhurimin apo besimin në Isus Kristin, sipas të cilës ky religjion e morri emrin e tij.

        Pikëpamjet mbi natyrën e personalitetit të Krishtit kanë ngjallur diskutime dhe debate të shumta së pari ndërmjet Jevrenjëve dhe të krishterëve, pastaj ndërmjet sekteve të krishtera, po ashtu edhe ndërmjet të krishterëve dhe muslimanëve. Para se t`i paraqesim besimet tjera të krishterizmit, është me rëndësi të njoftohemi me biografinë dhe mësimet e Isus Krishtit, njëri nga personalitetet më të mëdhenj dhe më enigmatik të tërë historisë njerëzore.

Kush ishte Jezu Krishti?

         Sipas burimeve të krishtera, Isai lindi katër vjet para erës së re, në qytetin Betlehem, në provincën palestineze Judeja. Ishte me prejardhje hebraike. I lindur pa baba, me fuqinë e Zotit, kurse e ëma Maria e lindi në kushte misterioze, në ahur. Jetoi tridhjetë e tri vjet, prej të cilave tri të fundit I kaloi në thirrje, mësim dhe në shërimin e të sëmurëve dhe të mjerëve. Në atë kohë Palestina ishte në kuadër të Mbretërisë Romake. Hebrenjtë, që kurrë nuk e harruan robërinë shumëshekullore të robërisë egjiptiane, tani përsëri u nëpërkëmbën. E pritnin “Mesinë”, Shpëtuesin, i cili (përsëri) do t`i shpëtojë nga robëria. Nga librat e tyre të shenjta e morën besimin në “Ditën e Zotëriut”, kur Zoti, si popull të Tij të zgjedhur do t`i çlirojë. Në raport me pushtetin romak ata ishin të ndarë. Shumica e tyre nuk ishin të disponuar me këtë pushtet dhe organizonin kryengritje. Sekta kishtare, sadukejët, e pranuan pushtetin romak, pijetarët dhe dijetarët, farizejët, që u largoheshin çështjeve politike dhe thirrnin në mbajtjen fortë të Ligjit, kurse esenët u tërhoqën nga shoqëria hebreje, kujdeseshin për pastërtinë fetare dhe jetonin nëpër bashkësi të mbyllura (siç ishte ajo në Kumran).

         “Mesihun” populli e kuptonte në dy mënyra: si njeri shpirtëror, prift apo profet, dhe si çlirues politik. Këto rrethana dhe besime në esencë e përcaktuan rrugën e Jezusit (Isait). Deri në moshën tridhjetëvjeçare jetoi nga profesioni i zdrukthtarisë dhe e mësonte shkrimin në një sinagogë lokale, dhe pastaj, pasi që në lumin Jordan u kryqua vendasi i tij Gjoni i Kryqëzuar, e mori misionin e tij dhe filloi ta ftojë popullin izraelit kah Zoti dhe vlerat rrënjësore etike si dhe pastërtia. I tuboi rreth vetes disa nxënës; të gjithë si dhe mësuesi i tyre, e zgjodhën misionin e thirrjes duke udhëtuar nga rrethi në rreth dhe duke jetuar nga dhuratat e ithtarëve dhe simpatizuesve. Jezusi (Isai) u bë gjithnjë e më I pranuar në Galilej; populli aty e njoftoi Mesihun e premtuar. Fjala e tij e gjallë dhe misterioze dhe gatishmëria të jetojë me etikën që ua propagandonte të tjerëve e dallonte nga mësuesit tjerë fetarë. Por, duke e përhapur dijen e tij u bë i njohur edhe për një cilësi:

mundësinë t`i shërojë të sëmurët, të zgjebosurit dhe t`i lidhë djajtë, apo ta qetësojë furtunën në liqe, të ecë nëpër ujë, që me një sasi të vogël ushqimi të ushqejë shumë të uritur etj. Posaçërisht u mundua t`I përgatisë nxënësit e tij për mision pas vdekjes së tij. U profetizoi atyre se do ta mbysin kur njëri prej tyre do ta tradhtoj.

         Përkrah pranimit, kundër Jezusit (Isait) u rrit tërbimi i fuqive politike dhe autoriteteve fetare. Të parët në të panë kryengritësin politik hebrej që do ta rrëzojë pushtetin romak, kurse të tjerët e akuzonin për shkatërrimin e besimeve të deriatëhershme.

         Jezusi (Isai) e kundërshtoi pohimin se është mbret hebrej i cili proteston kundër Romës, me çka e nxiti pakënaqësinë e atyre hebrenjve që veç ishin kthyer kah ai. Pohoi se “mbretëria është e Zotit,” që u premtoi, “sundim të përgjithshëm dhe të përhershëm të Atit”, besnikëri porosive të Tij, e kurrfarë mbretërie tokësore. I kundërshtoi ndasitë shoqërore ndërmjet njerëzve, u shoqërua me njerëz të thjeshtë, u premtoi mbretëri qiellore johebrenjve, e ngriti pastërtinë e zemrës në llogari pastërtisë së përgjithshme dhe shenjtërimin e së shtunës, i largoi përjashtimet, rregullat dhe formalizmin e Ligjit, e ngriti përbuzjen ndaj pasurisë, me dhunë i largoi tregtarët nga tempulli i Jerusalemit, ua paralajmërojë dënimin hebrenjve dhe rrënimin e Tempullit, etj.

Vdekja misterioze

         Asnjë vepër e mëhershme në lidhje me Jezusin (Isain) nuk e preokupoi besimin e krishterë mëtepër sesa vdekja misterioze dhe ringjallja e tij.

         Në ditën hebreje të Pashëve Jezusi hipur në gomarë shkoi në Jerusalem. Populli e përshëndeti me entuziazëm me fjalët: Hosana. Hosana. Shumica pritnin se ai atë ditë do të shpallej udhëheqës popullor. Por, Jezusi (Isai) edhe ata i zhgënjeu: nuk tregoi kurrfarë shenjë veprimi kundër pushtetit të pashpirtë romak por e sulmoi regjimin në Tempull dhe udhëheqësinë fetare. Për këtë e burgosën liderët hebrejë pas tradhëtisë së Judës, njërit nga nxënësit e tij të zhgënjyer. Jezusi (Isai) u dënua sipas ligjit hebrej. Iu shqiptua denimi me vdekje, aktakuzës në fjalë gjykatësit ende nuk mund t`i gjenin arsyetim juridik. Ishte i akuzuar për shpifje sepse ka deklaruar se “Mesiu është edhe bir i Zotit,” por në mënyrë që denimi të ekzekutohej, ishte i nevojshëm edhe aktvendimi i pushtetit. Komplotistët e burgosjes dhe të aktakuzës e bindën pushtetin romak se Jezusi (Isai) ishte kryengritës dhe se është shpallur “mbret hebrej” që tenton ta rrëzojë atë pushtet. Jezusin e kryqëzuan, një lloj denimi të posaçëm me të cilën Romakët i denonin robërit dhe kryengritësit. Pasi që trupi i Jezusit (Isait) qëndroi disa ditë i varur në treg, e zhvendosën në një varr të afërm guror, por kur dy ditë më vonë nxënësit e tij shkuan ta vizitojnë varrin e tij, e panë se ishte I zbrazët. Jezusi (Isai) pas disa javësh iu lajmërua atyre i gjallë, “jashtë kufijve të hapësirës dhe kohës”, u predikoi dhe ua sqaroi domethënien e jetës dhe vdekjes së tij.         Atëherë i la duke vazhduar për në qiell, “në të djathtë të Atit,” kurse ata vazhduan ta festojnë “Zotëriun e kryquar”.

Në çka thirri Isusi

Esenca e mësimit të Jezusit mund të përmblidhet në katër fjalët e tij profetike: “Koha u plotësua; Mbretëria e Zotit është afër; Kthehuni; Besoni ungjijt”. Dhiata e Vjetër ka lajmëruar se do të vijë vepra e madhe e Zotit dhe shpëtimit të përgjithshëm, në të cilin do të plotësohen të gjitha shpresat e Izraelitëve dhe të gjitha premtimet e Zotit. Jezusi, që vetëveten e shpalli shpirtëror, e jo Mesi politik, i mësoi se ai është ai me të cilin “plotësohet koha”, që me të vie shpëtimi i popullit të Zotit në Tokë. I ka thirrur njerëzit të hyjnë në “Mbretërinë e Zotit”, që nënkuptonte thirrjen njerëzve ta pranojnë sundimin e Zotit dhe të jetojnë si ithtarë të tij. Nga sentenca e tij “Mbretëria është e jotja. ”kuptohet premtimi i Zotit popullit se do të vijë dita kur do të kremtohet sepse atëherë do të plotësohet mbretëria e Zotit, të gjithë njerëzit do ta pranojnë Zotin si mbret, kurse Jezusi atëherë do të kthehet melavd për të marrë pjesë në “mbretërinë e përhershme të Atit të tij”.Thirrjen e tij Jezusi së pari ia drejtoi popullit të tij izraelit. I ka thirrur që t`i kthehen përkushtimit të vërtetë ndaj Zotit dhe ta largojnë materializmin e tepruar për shkak të të cilit e mohuan ekzistimin e shpirtit dhe Zotit. Dhe nëse ata nuk dëshirojnë t`i kthehen Zotit, tha Jezusi, atëherë Zoti do të sjellë popuj të tjerë në mbretërinë e Tij dhe t`i pranojë si popuj të Tij. Thirrja e Jezusit ishte univerzale; nxënësve të tij pas kryqëzimit u porositi që t`i thërrasin të gjithë popujt në mbretërinë e Zotit. Kohën e shpëtimit që e ka lajmëruar nuk ka kurrfarë domethënie politike veçse ajo do të thotë ripërtrirje e raporteve të vërteta me Zotin. Mundimet dhe vdekjen e tij Isusi e komentoi si mjet të kësaj ripërtëritjeai erdhi “ta sakrifikojë jetën e tij si shpagim për shumicën” dhe ta themelojë “lidhjen e re në gjakun e tij”. Lidhja e re është plotësim i premtimit nga dhjata e vjetër; ky është populli i ri I Zotit i liruar nga mëkatet me vdekjen e Isusit sikurse që ishte shpëtaur Izraeli nga robëria egjiptase – që të bëhej popull i zgjedhur i Zotit.
Jezusi: profet, Bir i Zotit, Zotėri, Zot?

        Dhe kush ėshtė, apo: ēka ishte Jezusi sipas besimit tė krishterė: profet si edhe shumė tė tjerė?Zotėri? Vetė Zoti?...

        Ai ėshtė, pa dyshim njėri nga pejgamberėt e afėrt tė Zotit, njėri nga njerėzit mė tė devotshėm para dhe pas tij. Ndėrkaq, teologjia e krishterė zbulon se porosia e Isusit bart nė vetvete thirrjen e pėrhershmėrisė: Isusi ėshtė shumė mė tepėr se profet i Zotit, me tė erdhi thirrja e mbrėmė e Zotit. Me tė pėrfundon Izraeli si njėri nga popujt e zgjedhur tė Zotit dhe u hapet rruga tė gjithė popujve, qė tė bėhen popuj tė Zotit derisa pendohen dhe drejtohen nė “Mbretėrinė e Zotit”. Pas ringjalljes nxėnėsit e tij, tė cilėve ai u rekomandoi ta respektojnė Atin e tij nė qiej, tani atė filluan ta adhurojnė sikurse Atin. Pra, a nuk u kishte folur, derisa ishte nė mesin e tyre, pėr vetveten si pėr Birin e Zotit dhe pėr Zotit si pėr Atin e tij: “tė gjitha gjėrat mė ishin besuar nga Ati im. Askush nuk e njeh Birin pėrveē Atit, dhe askush nuk e njeh Atin pėrveē Birit dhe atyre qė i ka zgjedhur Biri qė t`ua zbulojė.”

Lartėsimi i Isusit nuk u ndal nė kėtė metaforė. Nė njė shkallė mė tė lartė ai ėshtė “Zotėri”, I cili “ndan pozitėn e Atit”, “Zotėri” tė cilin i krishteri e dėgjon dhe para tė cilit njė ditė e tėrė bota do tė gjunjėzohet. Ndėrsa pėr disa teologė ai ėshtė edhe mė tepėr se kjo: Zoti vetė. Kėshtu dr. Richard France, ligjėrues i studimeve tė Dhjatės sė re nė kolegjin biblik tė Londrės, pėr tė thotė: “Edhe pa dyshimin mė tė vogėl nė njerėzishmėrinė e tij tė vėrtetė, nxėnėsit e tij e kanė kuptuar se kanė ecur me Zotin”.

Barnaba dhe Pali

        Njė nxėnės i Isait / Isusit, Jevreji qipriot me emrin Josip, dhe njė jevre i konvertuar nė krishterizėm, me emrin Pali (nė hebreishte Shaul, Saul, “Savli”) do t`i pėrcaktojnė dy drejtime historike dhe kundėrthėnėse tė religjionit tė krishterė. Ai i pari ishte apostol, dėshmitar i drejtpėrdrejtė dhe pėrkrahės i mėsimit tė Isait; kurse tjetri u lajmėrua mė vonė, njėzet vjet pas zhdukjes sė Isait. Apostolin Josip, pėr shkak tė besnikėrisė sė tij ndaj Isait, apostolėt e tjerė e emėruan Barnaba, qė do tė thotė: “Bir i ngushėllimit” apo “Bir i shtytjes”. Barnaba dhe Pavle nė Dhjatėn e re ceken nė shumė vende, nė fletushkat e Pavles dhe Veprat apostolike. T`i shohim shembujt vijues: Ju pėrshėndet shoku im nė robėri, Aristarhu, dhe Marku, nip i Barnabės – pėr tė cilin keni pranuar udhėzime; kur tė vie tek ju, mirė pranone. ... (Fletushka Koloshan, 4, 10).Pėrēarjen ndėrmjet atyre dyve ėshtė e mundur ta zbulojmė edhe pėrmes analizės sė tekstit ekzistues tė Dhjatės sė re: Religjioni i Barnabės apo i Pavles, i ashtuquajtur krishterizmi i Pavles, ndryshojnė nė disa qėshtje esenciale qė pasojnė. Derisa Barnaba, nė Evangjelien, qė thjesht rastėsisė historike, ėshtė ruajtur deri nė ditėt e sotme, na mėson monoteizėm tė pastėr, sipas tė cilės Isusi ėshtė njeri dhe i dėrguar i Zotit qė ka ardhur “ta plotėsoj Ligjin” (Mateu, 5, 17), Pavle filloi tė predikoj se nuk ka dalim ndėrmjet Zotit Atit dhe Isusit, me shqyrtimin e dogmės mbi trininė Ati, Shpirti i Shenjtė dhe duke predikuar se Merjemja, nėna e Isait, tė respektohet si “Nėna e Zotit”, qė Isusi tė ketė natyrė tė dyfishtė, hyjnore dhe njerėzore, se ėshtė mbledhės i mėkateve tė njerėzimit, etj.

Konvertimi i Palit

Pali nė fillim i ndiqte tė krishterėt. Ishte banor i Tarzės, por kohė tė gjatė kaloi nė Romė, religjioni pagan i sė cilės kishte ndikim tė madh nė masė dhe perandoria e sė cilės i ndiqte nxėnėsit e Isait dhe religjionin e ri qė i kishte minuar themelet e saj. Ai ēuditėrisht e ndjeu qė pėrēamjet e mėtutjeshme nė Perandorinė Romake mund tė ndalen vetėm nėse mėsimet e religjionit tė ri u pėrshtaten atyre ekzistuese, religjionit romak. Gjithashtu, nė Perandorinė Romake ndikim tė madh kanė pasur filozofia greke, mėsimet agnostike dhe mistike, posaēėrisht Platoni dhe Aristoteli, mė vonė Plotini. Nė rrugėtimin e tij tė njohur nė Damask, sipas dėshmisė personale, Pavle, qė deritani e urrente Isusin, e pa nė vizion dhe iu kthye religjionit tė tij. Prej atėherė fillon puna e tij misionare. Ka udhėtuar shumė dhe ka vizituar (Jevrejė) tė “synetuar” dhe tė (pagan) “pa synetuar”, kurse ku nuk arriti tė shkojė i dėrgoi librezat e tij tė njohura, qė pėrbėjnė njėrėn nga pjesėt mė tė rėndėsishme tė Dhjatės sė re. (Janė tė njohura librezat Romakasve, Korinqasve, Galanqasve, Koloshanėve, Timotejit etj.) Tek kėta u vunė bazat e krishterizmit tė ri, qė nuk mendoheshin pa institucionin e kishės.

Kundėrshtimi i krishterizmit tė ri judaizmit

Krishterizmi i Palit nė masė tė konsiderueshme iu kundėrvu judaizmit, posaēėrisht nė pikėpamje tė ritualeve dhe rregullave. Pali i anuloi ndalesat nė disa ushqime qė rregullat jevreje I konsideronin tė papastra dhe bėri luftė tė rreptė kundėr sunetimit tė fėmijėve meshkuj. Krishterizmi i ri nė vetvete bartė shumė elemente nga paganizmi i vjetėr grek dhe romak misterie tė kulteve dhe mėsimeve afrikane dhe paraaziatike. “Misteriet ishin tė lidhura pėr besimin mbi vdekjen dhe ringjalljen e zotėrave – paralelisht lindja dhe zhdukja, vyshkja e bimėve, dhe lindja dhe cofja e kafshėve. Toleroheshin sakrificat nė pikėpamje tė fryteve dhe kafshėve, prandaj zotėrat identifikoheshin me vetė sakrificat. Me marrjen e pjesėve tė sakrificės – bukės, mishit apo gjakut tė kafshėve – venės, pjesėmarrėsit nė misterie janė identifikuar me zotėrat,” shkruan A. Gamsi i cili vie nė pėrfundim se mėsimet e theksuara pagane dhe filozofike tė botės helene Mesdhetare nė forma tė ndryshme janė futur nė krishterizėm: “Elemente tė tilla, pėr shembull, janė tė kuptuarit mbi Zotin-baba dhe Zotin-bir, mbi Trininė e shnjtė si njėsi dhe nė tė njėjtėn kohė veēoritė, mbi shpėtimin individual, mbi gabimin si princip i jetės sė njeriut kurse i pavarur prej njeriut, mbi sakrifikimin e Zotit, mbi shpagimin e mėkateve me sakrificė, mbi bashkimin me Zotin duke u ushqyer me trupat e zotit tė sakrifikuar, mbi misteriet – fshehtėsitė si mjete qė mundėsojnė dhe ndihmojnė shpėtimin e njeriut, mbi shpirtin si pjesė hyjnore e qenies njerėzore qė ėshtė e paraparė pėr shpėtim, dhe mbi trupin dhe materien si seli apo, sė paku, burim i tė keqes, etj.” Fletushkat e aposolit Pali sollėn edhe elemente progresive: pėr dallim nga judaizmi, ato gruan e bėjnė subjekt tė barabartė nė jetėn fetare, pas sė cilės shumė gra u bėnė priftėresha dhe pėrhapėse tė zjarrta tė krishterizmit; largohet e drejta ekskluzive e “popullit tė zgjedhur” qė vetėm ai i takon religjionit tė Zotit dhe vendoset barazia njerėzore (“Zoti nuk shikon kush ēka ėshtė” – Fletushka Romakėve 2, II; “Nuk ka dallim ndėrmjet Jevrenjėve dhe Grekėve; sepse ai ėshtė Zot i tė gjithėve dhe i pasur pėr tė gjithė qė e ftojnė” – 10, 12); lehen marrėdhėniete e mėhershme anarkike kundrejt pushtetit dhe futet ndėgjueshmėria ndaj pushtetit (“Ēdo shpirt t`i bindet pushteteve qė sundojnė sepse nuk ka qeveri e tė mos jetė nga Zoti ... Jepja, pra, secilit ēka i keni borxh: kujt, pra, tatimin, tatimin; e kujt, doganėn, doganėn; e kujt frikėn, frikėn; e kujt nderin, nderin;” – Romakėve, 13, 1-7); insistohet nė martesė dhe familje (“Burri ta konsiderojė gruan dashuri tė pėrhershme, ashtu edhe gruaja burrin: gruaja nuk ėshtė zotėri nga trupi i saj, por burri...” Korinasve, 7, 3-5); ... etj.

Kisha

Pas besimit nė Isusin, besimi “nė njė kishė tė shenjtė, katolike dhe apostolike” ėshtė themeli i dytė besimit tė krishterė. Domethėnia themelore e fjalės greke tė Dhjatės sė re Kishė ėshtė tubimi i tė ftuarve apo popull. “Kisha” ėshtė populli i Zotit i ftuar ta njohė Atė tė gjallė, Ta puthė dhe respektojė, e jo vetėm objekt ku kryhen predikimet.        Dhjata e re Kishėn e quan “trupi i Krishtit”; ajo ėshtė organizmi i gjallė koka e sė cilės ėshtė Krishti; ajo ėshtė “direku dhe themeli i sė vėrtetės”. Themeluesit e saj dhe krishti dhe ata tė cilėt ai ua besoi amanetin e shnejtė tė zbulimit biblik, apostolėt, “gurė i gjallė i shtėpisė sė Zotit”. Pas ringjalljes sė Krishtit, tė gjithė apostolėt e tij u shpėrndanė “nė tė gjitha skajet e botės” nė mėnyrė qė “tė gjithė popujt t`i bėjnė nxėnės tė tyre”. Megjithatė njėri ndėr ta ishte mė aktivi, qė ėshtė mė i merituari pėr njė institucion tė tillė tė Kishės nė krishterizėm. Ky ėshtė apostoli Pavao. Fillimisht lajmi i gėzuar i krishterizmit u pėrhap kryesisht ndėr robėrit dhe klasėn e ulėt. Tė krishterėt e parė pushteti romak i ndiqte dhe i mundonte. U dasht tė kalonin mbi treqind vite nė mėnyrė qė ky religjion tė pranohet zyrtarisht nė Perandorinė Romake. Kjo ndodhi nė kohėn e mbretit Konstantin mė vitin 313. Nė kohėn e qetėsisė relative politike, Kisha ishte e detyruar qė qartė ta paraqesė besimin e saj. Ishte nėn presionin e sekteve tė ndyrshme, gnostikėve dhe filozofėve qė drejtpėrdrejt u morrėn me shqyrtimin e natyrės sė Krishtit, mbi atė se a ishte ajo hyjnore apo njerėzore. Disa koncile tė mbajtura nė shekullin e 3. dhe tė 4. , prej tė cilėve mė i rėndėsishmi ishte ai i Nikejės sė vitit 325, ku i formuluan dhe themeluan tė vėrtetat themelore tė kėtij religjioni ndėr tė cilat ėshtė edhe tė besisuarit nė Kishėn.        Kisha ėshtė njė “sepse ajo ėshtė trupi i Krishtit, kurse ajo mund tė jetė vetėm njė”. Mirėpo, njėshmėria e saj shekuj mė vonė ra kur filluan luftėrat teologjike rreth primatit ndėrmjet ipeshkvis sė Romės dhe Carigradit. Krishterizmi perėndimor synonte primatin e ipeshkvis sė romake, qė ishte shkas i pėrēarjes sė parė tė madhe mbrenda krishterizmit botėror dhe ndarjes sė ardhshme nė (perėndimore) katolicizėm dhe (lindore) ortodoksizėm. Nė shek. e XV dhe XVI protestantizmi pėrsėri e tronditi kėtė bashkim duke insistuar nė fe personale dhe “shenjtėrinė e tė gjithė besimtarėve”. Kisha ėshtė e shenjtė “sepse shenjtėria ėshtė simbol i vėrtetėsisė sė popullit tė Zotit”. Tė krishterėt janė tė shenjtė sepse janė “tė ndarė nga mėkati dhe tė ruajtur pėr Zotin”. Nga kjo dogmė lindi krishterizmi asketik nė tė cilin shenjtėria kuptohet si largim nga ndytėsitė e botės”. Duke jetuar nė shkretėtirė dhe vetmi, beduinėt filluan tė thirrin nė tėrheqje nga martesa dhe madhėrimin e pamartesės (celibat). Por numri mė i madh i tė krishterėve e rrefuzojnė njė tė kuptuar tė tillė tė shenjtėrisė dhe mė tepėr u pėrmbahen udhėzimeve tė Isait tė bėhen “so” dhe “dritė” nė botė. Kisha ėshtė e pėrgjithshme nga ajo qė ajo, duke thirrė nė popullin e Zotit sipas mėsimeve tė Isait, porosinė e tij ua dėrgon tė gjithė popujve duke i tjekaluar dallimet e tyre racore dhe nacionale. Katholicos do tė thotė universal, i pėrgjithshėm. Dhe, nė fund, Kisha ėshtė apostolike sepse ajo trashėgoi trashėgimi tė pandėrprerė nga Isusi dhe apostolėt e tij deri te ipeshkėt e shenjtė, atij tė parit nė Romė, papės, dhe mė poshtė nė hierarkinė kishtare.

Shpirti i Shenjtė dhe besimet e tjera tė krishtera

Pėrgjithėsisht besimi i krishterė nuk mund tė kuptohet pėrderisa nuk e kuptojmė lidhjen e tij me judaizmin, respektivisht me Dhjatėn e vjetėr, E kemi parė se si Isusi ėshtė kuptuar dhe pranuar nė popullin jevrej. Shumica e Jevrenjėve ka rrefuzuar ta pranojė si Mesiun e tyre tė pritur – dhe kjo e bėn dallimin kryesor ndėrmjet kėtyre dy religjioneve. Pranimi i Isusit nė mėnyrat qė i kemi pėrshkruar nė pika tė shkurtėra, tė krishterėt filluan tė largohen edhe nga mesha jevreje: e ndėrprenė sakrifikimin e kafshėve dhe zbatimin e Ligjeve deri nė detale si i bėnin Jevrenjtė. Principet etike qė shtriheshin jashta Ligjit, posaēėrisht tė theksuara nė Dhjetė porositė, nuk u ndėrprenė, por tė krishterėt i braktisėn ritualet e pėrpunuara jevreje. Liturgjia kryesore u bė pagėzimi, me tė cilėn, simbolikisht, pastrohen nga mėkati, pranon Shpirtin e Zotit dhe shenjtėrisht hyn nė popullin e ri tė Zotit. Liturgjia e dytė ėshtė euharistia apo “falėnderimi”, me tė cilėn i krishteri simbolikisht solidarozohet me Krishtin duke ngrėnė bukė –simboli i trupit tė tij tė sakrifikuar pėr faljen e mėkateve, dhe duke pirė venė – simbol i vetėsakrificės dhe derdhjes sė gjakut tė tij nė lidhjen e re me Zotin. Si “I biri i Zotit”, Isusi doli nė botė nė formė tė njeriut dhe “ u ngrit” qė tė jetė me Zotin. Edhe njėra edhe natyra tjetėr e tij ishin hyjnore, madje e para ėshtė e varur nga tjetra. Jevrenjtė, qė kanė besuar se ekziston njė Zot, nuk mund t`i pranonin kėto pohime tė krishterėve. Besimi i krishterė pėrfundon nė besimin mbi Shpirtit tė Shenjtė. Kjo dogmė gjithashtu ėshtė e lidhur ngushtė me judaizmin, qė ka folur mbi Shpirtin e Shenjtė, por nė atė mėnyrė qė Zoti nė mėnyrė tė posaēme t`i zgjedhė individėt dhe profetėt dhe t`i frymėzojė dhe udhėheqė. Krishterizmi e transformoi kėtė dogmė duke i dhėnė asaj karakter universal: Shpirti i Zotit lajmėrohet te secili i krishterė kur ta pranojė “dhuratėn e Shpirtit”. Tė krishterėt tė vepruarit e Shpirtit, “si veprim tė Zotit”, e panė nė Isusin, kurse Ditėn e Shpirtit e morrėn si Ditė tė Kishės. Shpirti i Shenjtė vepron te secili i krishterė duke e ruajtur atė nga mėkatet, sikur qė vepron nė Kishėn e shenjtė duke e udhėzuar rrugės sė Krishtit.